Khi người ta nói "nghiện đọc truyện ngôn tình", thường đó là cách nói thường ngày cho cảm giác không dừng được, chứ không phải một chẩn đoán; điều đáng hỏi không phải là bạn đọc bao nhiêu, mà là việc đọc đang giúp bạn nghỉ hay đang giúp bạn né. Có người đọc ba tiếng mỗi tối và sống rất ổn. Có người đọc mười lăm phút mà là để khỏi phải mở một tin nhắn, khỏi phải làm một bài tập, khỏi phải nghĩ về một chuyện đang đè nặng.
Bài này không dọa ai và không bảo ai bỏ đọc. Bạn sẽ có một cách phân biệt đọc để nghỉ và đọc để né, mười câu tự hỏi, lý do truyện mạng dễ kéo người ta đi, những bước lấy lại nhịp mà vẫn giữ được niềm vui đọc, và lúc nào nên nhờ người khác.
Chữ "nghiện" ở đây được dùng theo nghĩa nào
Trong đời thường, ta nói nghiện cà phê, nghiện phim, nghiện truyện để chỉ một thói quen rất mạnh, khó bỏ. Bài này dùng chữ ấy theo nghĩa đó. Việc xác định một người có rối loạn hành vi hay không là việc của chuyên gia, dựa trên nhiều tiêu chí, không thể tự kết luận qua một bài báo hay một bài trắc nghiệm trên mạng.
Nói vậy để bạn không tự gắn cho mình một cái nhãn nặng nề. Nhãn "nghiện" dễ làm người ta xấu hổ, mà xấu hổ thường dẫn tới giấu giếm, và giấu giếm thì càng khó thay đổi. Cách nhìn có ích hơn là: thói quen đọc của mình hiện đang phục vụ mình, hay mình đang phục vụ nó.
Cũng cần nói rằng đọc nhiều tự nó không xấu. Có những giai đoạn trong đời, như kỳ nghỉ dài, thời gian dưỡng bệnh, mùa hè của học sinh, người ta đọc liền mấy truyện dài và đó là một niềm vui trọn vẹn. Điều cần để ý là khi việc đọc bắt đầu lấy chỗ của những thứ bạn cần và bạn quý, mà bạn không chọn điều đó. Hai chữ "không chọn" là chìa khoá: một người quyết định dành cả Chủ nhật cho một truyện dài là đang tận hưởng; một người định đọc mười phút rồi ngẩng lên đã ba giờ sáng, lần thứ năm trong tuần, là đang bị kéo đi.
Những lúc người ta dễ bị cuốn nhất
Theo những gì người đọc hay kể lại, có vài giai đoạn khiến việc đọc dễ trượt từ nghỉ sang né. Biết trước giúp bạn để ý mình kỹ hơn khi đang ở trong những giai đoạn ấy.
Mùa thi và mùa chạy hạn chót là giai đoạn đầu tiên. Áp lực càng lớn, một chương truyện càng trông như lối thoát dễ dàng, và "chỉ một chương nữa" có thể nuốt mất cả buổi tối. Giai đoạn thứ hai là sau một cuộc chia tay hay một mất mát: truyện cho bạn một thế giới nơi tình yêu vẫn chạy đúng đường, và bạn muốn ở lại đó lâu hơn thế giới thật.
Giai đoạn thứ ba là khi cô đơn: sống một mình ở thành phố lạ, ở nhà dài ngày, ít người để nói chuyện. Nhân vật trong truyện trở thành người bầu bạn. Điều đó không có gì sai, nhưng nếu nó khiến bạn càng ngại gặp người thật, vòng cô đơn sẽ khép lại. Giai đoạn thứ tư là khi mệt kéo dài, ví dụ làm ca đêm nhiều tháng, chăm con nhỏ, chăm người ốm. Lúc ấy đầu óc không còn sức cho việc gì khác ngoài lướt chữ.
Không giai đoạn nào trong số này là lỗi của bạn. Chỉ là khi đang ở trong đó, hãy nhẹ nhàng với mình hơn và chú ý thêm một chút tới cảm giác sau khi đọc.
Đọc để nghỉ và đọc để né khác nhau ở đâu
Hai kiểu đọc có thể trông y hệt nhau từ bên ngoài. Khác biệt nằm ở cảm giác trước, trong và sau khi đọc.
| Đọc để nghỉ | Đọc để né | |
|---|---|---|
| Trước khi mở truyện | Muốn đọc, có thời gian | Đang có việc cần làm, muốn khỏi nghĩ tới nó |
| Trong khi đọc | Thả lỏng, vui, xúc động | Đọc nhanh, lướt, chỉ để tiếp tục |
| Khi phải dừng | Hơi tiếc, nhưng dừng được | Bực bội, khó chịu, tìm cớ đọc thêm |
| Sau khi đọc | Thấy nhẹ, quay lại việc được | Thấy trống, việc vẫn còn nguyên, có khi thêm tội lỗi |
| Ảnh hưởng tới đời sống | Không đáng kể | Ngủ ít, trễ việc, ít gặp người |
Hầu hết người đọc có lúc rơi vào cột bên phải, nhất là khi đang mệt hoặc đang có chuyện buồn. Một vài lần không sao. Khi cột bên phải thành thói quen kéo dài nhiều tuần, đó là tín hiệu để dừng lại nhìn.
Mười câu tự hỏi
Trả lời thật lòng, không cần cho ai xem. Những câu này không phải bài kiểm tra có điểm, chỉ để bạn tự nhìn thấy mình:
- Tuần này mình có thức quá khuya vì đọc mấy đêm?
- Có việc nào mình định làm mà cứ lùi lại để đọc thêm một chương?
- Mình có giấu người nhà, người yêu, bạn cùng phòng thời gian mình đọc không?
- Mình có thấy khó chịu khi ai đó làm gián đoạn lúc đang đọc?
- Mình có bỏ một cuộc hẹn, một bữa ăn chung để ở nhà đọc?
- Khi không đọc, mình có thấy trống rỗng, bồn chồn không?
- Mình có đọc để khỏi nghĩ về một chuyện cụ thể? Chuyện đó là gì?
- Mình có đặt ra giới hạn và liên tục phá nó?
- Kết quả học tập, công việc của mình có bị ảnh hưởng rõ không?
- Lần gần nhất mình thấy vui khi làm một việc khác ngoài đọc là khi nào?
Nếu bạn trả lời "có" với nhiều câu, đừng hoảng. Câu số bảy thường quan trọng nhất: biết mình đang né điều gì là bước đầu tiên để quay lại đối mặt với nó.
Vì sao truyện mạng dễ kéo mình đi
Truyện đăng theo chương trên mạng có vài đặc điểm khiến người đọc khó dừng. Chương thường kết ở một điểm căng, nhân vật vừa mở cửa, vừa nghe một câu, vừa thấy một người. Bấm sang chương sau chỉ tốn một chạm. Không có trang bìa sau cùng để gấp lại, không có cảm giác cuốn sách đang mỏng dần trên tay để báo bạn sắp hết.
Truyện dài hàng trăm chương lại càng kéo, vì cảm giác đã đầu tư nhiều thời gian vào nhân vật khiến người ta khó bỏ giữa chừng. Đọc lúc đêm khuya, khi đầu óc mệt và khả năng tự kiểm soát giảm, càng dễ trôi theo. Những điều này không có nghĩa người đọc yếu đuối. Đó là cách hình thức truyện mạng vận hành.
Thêm nữa, việc đọc trên điện thoại khiến truyện luôn ở trong túi. Không cần ra hiệu sách, không cần mang theo cuốn sách nặng, chỉ cần rảnh tay một phút là có thể đọc. Thứ gì càng dễ với tới thì càng khó đặt giới hạn, giống như hũ kẹo để ngay trên bàn làm việc.
Hiểu như vậy giúp bạn đổi cách đối phó: thay vì trách ý chí, hãy đổi hoàn cảnh. Chọn truyện đã hoàn thay vì truyện đang ra từng chương. Chọn truyện ngắn có kết khi chỉ có ít thời gian. Một truyện ba chương như Thí sinh số 37 cho bạn trọn một câu chuyện có dồn nén trong chừng mười lăm phút, rồi dừng một cách tự nhiên vì không còn chương nào để bấm.
Lấy lại nhịp mà không phải bỏ đọc
Mục tiêu không phải là cai, mà là để việc đọc quay về đúng chỗ của nó. Một số bước nhiều người thấy có ích:
- Viết ra một dòng điều mình đang né. Không cần giải quyết ngay, chỉ cần gọi tên.
- Làm năm phút việc đang né trước khi mở truyện. Năm phút thường thành mười lăm, và truyện thành phần thưởng thay vì chỗ trốn.
- Đặt giới hạn theo chương có tên, không theo giờ. Dừng ở cuối chương dễ hơn dừng giữa chương.
- Không đọc trên giường quá giờ đã định. Để điện thoại sạc ở chỗ khác.
- Xen kẽ: mỗi truyện dài là một tuần, giữa hai truyện dài là vài ngày làm việc khác bạn từng thích.
- Kể với một người bạn về kế hoạch của mình. Có người biết giúp bạn giữ lời với chính mình hơn.
Đừng mong thay đổi trong một tuần. Thói quen hình thành qua nhiều tháng thì cũng cần thời gian để đổi. Mỗi lần bạn dừng đúng chỗ đã định là một lần thắng nhỏ đáng ghi nhận.
Một việc nữa thường bị quên: lấp chỗ trống. Nếu bạn bớt hai tiếng đọc mỗi tối mà không có gì thay vào, hai tiếng ấy sẽ tự quay về với truyện. Hãy nghĩ trước xem mình muốn làm gì với khoảng thời gian lấy lại được: đi bộ, gọi cho mẹ, nấu một món, ngủ sớm. Có chỗ để đi thì người ta mới rời chỗ cũ được.
Khi nào cần nhờ người khác
Có những lúc việc đọc không dừng được là dấu hiệu của một điều sâu hơn: một nỗi buồn kéo dài, một nỗi lo không nguôi, một mối quan hệ đang làm bạn kiệt sức, một áp lực học tập hay công việc vượt quá sức. Truyện khi ấy là chiếc chăn để trùm lên, và chiếc chăn thì không chữa được cái lạnh bên trong.
Nếu bạn thấy mình buồn hầu hết các ngày trong nhiều tuần, mất hứng thú với những việc trước kia thích, ngủ và ăn thay đổi rõ, hoặc có những ý nghĩ làm bạn sợ, hãy nói với một người tin cậy ngay, và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Đó không phải phóng đại một thói quen đọc, mà là chăm sóc đúng chỗ đang cần chăm.
Với phụ huynh, nếu con đọc thâu đêm, điểm sa sút, ít nói chuyện, đừng chỉ tịch thu điện thoại. Hãy tìm hiểu con đang tránh điều gì: bị bắt nạt, áp lực thi cử, buồn chuyện tình cảm. Truyện thường là triệu chứng, không phải nguyên nhân. Phòng tư vấn tâm lý của trường hoặc chuyên gia có thể giúp cả nhà cùng tìm hướng.
Câu hỏi thường gặp
Đọc truyện nhiều có phải là nghiện không?
Không nhất thiết. Đọc nhiều mà vẫn ngủ đủ, học và làm việc ổn, vẫn gặp gỡ người thân thì đó là một sở thích mạnh. Đáng để ý khi việc đọc thường xuyên lấn chỗ của giấc ngủ, công việc và các mối quan hệ, và bạn không dừng được dù muốn.
Làm sao biết mình đang đọc để trốn tránh?
Bạn chú ý cảm giác trước và sau khi đọc. Nếu bạn mở truyện đúng lúc có việc cần làm, thấy bực khi phải dừng, và đọc xong thấy trống rỗng thay vì nhẹ nhõm, nhiều khả năng việc đọc đang được dùng để né một điều gì đó.
Có cách nào đọc truyện mà không thức khuya?
Bạn có thể chọn truyện đã hoàn, đặt giới hạn theo chương có tên, dừng ở cuối chương, và để điện thoại sạc xa giường. Truyện ngắn có kết trong một lần đọc cũng giúp tránh cảm giác phải đọc tiếp.
Con đọc truyện thâu đêm thì phụ huynh nên làm gì?
Thay vì chỉ cấm, hãy trò chuyện để hiểu con đang tìm gì hoặc tránh gì trong truyện. Cùng con thỏa thuận giờ đọc hợp lý, và nếu con có dấu hiệu buồn kéo dài hay học hành sa sút rõ, nên nhờ phòng tư vấn của trường hoặc chuyên gia.
Bỏ hẳn việc đọc có phải là cách tốt nhất?
Thường không cần. Đọc vẫn là một niềm vui lành mạnh. Mục tiêu là đưa việc đọc về đúng chỗ, làm phần thưởng hoặc chỗ nghỉ, chứ không phải chỗ trốn. Bỏ hẳn đột ngột đôi khi chỉ khiến bạn tìm một chỗ trốn khác.
Khi nào nên gặp chuyên gia tâm lý?
Khi bạn buồn hầu hết các ngày trong nhiều tuần, mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ thay đổi rõ, hoặc có những ý nghĩ làm bạn sợ. Lúc đó hãy nói với người tin cậy và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ càng sớm càng tốt.
