Ngôn tình xuyên không là truyện tình trong đó nhân vật chính, thường là một người của thời nay, bị đưa sang một thời đại hay một thế giới khác rồi phải sống, phải yêu ở đó. Biến thể được ưa chuộng mấy năm gần đây là xuyên sách: nhân vật tỉnh dậy bên trong chính cuốn truyện mình đang đọc, đôi khi trong thân một nhân vật phụ.
Sức hút của dòng này đến từ một thứ rất đơn giản: người kể chuyện có hai đôi mắt. Một đôi mắt của người hôm nay, quen bình đẳng, quen điện thoại, quen nói thẳng; một đôi mắt buộc phải nhìn thế giới mới bằng luật của nó. Khoảng lệch giữa hai đôi mắt ấy sinh ra tiếng cười, nỗi cô đơn và cả chuyện tình. Bài này đi qua các kiểu xuyên, vì sao người đọc mê, cách chọn truyện và những cái bẫy khiến dòng này dễ nhàm.
Các kiểu xuyên không bạn sẽ gặp
Chữ "xuyên" được dùng cho nhiều kiểu khác nhau. Biết kiểu nào giúp bạn đoán được truyện sẽ đi theo hướng nào:
| Kiểu xuyên | Chuyện gì xảy ra | Sức căng chính |
|---|---|---|
| Hồn xuyên | Linh hồn người hôm nay nhập vào thân một người ở thời khác | Phải đóng vai một người mình không biết, giữ bí mật với cả người thân của thân xác ấy |
| Thân xuyên | Cả người lẫn quần áo, đồ đạc rơi sang thời khác | Là kẻ lạ hoàn toàn, không giấy tờ, không gia đình, phải tự tìm chỗ đứng |
| Xuyên sách | Tỉnh dậy trong một cuốn truyện, biết trước cốt truyện | Cưỡng lại số phận tác giả đã viết sẵn cho nhân vật |
| Xuyên ngược | Người xưa rơi vào thời hiện đại | Hài từ lệch văn hoá, và nỗi nhớ một thế giới đã mất |
| Xuyên qua lại | Đi về được giữa hai thời | Chọn ở lại đâu, yêu ai, bỏ lại ai |
Một truyện có thể pha nhiều kiểu, nhưng thường có một kiểu chính. Văn án nhắc "tỉnh dậy trong thân" là hồn xuyên; nhắc "cuốn truyện đang đọc" là xuyên sách. Xuyên sách hiện là nhánh sôi động nhất vì nó cho phép người viết vừa kể chuyện tình vừa trêu chính những khuôn sáo của ngôn tình.
Vì sao người đọc mê xuyên không
Được làm người ngoài cuộc nhìn vào luật lệ. Một cô gái hôm nay sống trong lễ giáo xưa sẽ thắc mắc những điều người bản địa coi là hiển nhiên. Qua cô, người đọc được phép chê, được phép cười, được phép thấy bất công, mà vẫn ở trong một câu chuyện tình.
Kiến thức bình thường thành năng lực đặc biệt. Biết sơ cứu, biết làm sổ sách, biết vệ sinh vết thương, những thứ ta học được từ trường lớp và đời sống, bỗng có giá trị cứu người ở thế giới cũ. Đây là dạng "siêu năng lực" rất dễ đồng cảm.
Tiếng cười từ chỗ lệch. Xưng hô sai, dùng từ hiện đại giữa phủ quan, không biết nhóm bếp, không biết cưỡi ngựa. Phần hài của xuyên không thường đến tự nhiên nhất trong các dòng.
Câu hỏi "ta là ai". Sống trong thân người khác, được yêu vì một cái tên không phải của mình, nhân vật buộc phải hỏi người kia yêu mình hay yêu cái vỏ. Đây là tầng sâu nhất của dòng này, và truyện hay luôn chạm tới nó.
Giấc mơ được bắt đầu lại. Bị đặt vào một đời khác cũng là được thoát khỏi đời mình: công việc bế tắc, gia đình nặng nề. Người đọc mệt mỏi tìm đến xuyên không như một kỳ nghỉ cảm xúc. Điều thú vị là truyện hay thường không để kỳ nghỉ ấy dễ dàng: đời mới cũng có gánh nặng riêng, và nhân vật phải học cách mang nó.
Xuyên không kiểu Việt: khi cô gái lạ đứng giữa làng
Phần lớn truyện xuyên không người Việt từng đọc là truyện dịch, nơi nhân vật rơi vào cung cấm hay phủ vương gia. Trong giới đọc, Bộ bộ kinh tâm của Đồng Hoa thường được nhắc như một trong những tác phẩm làm dòng xuyên không cung đình trở nên quen thuộc. Truyện viết bằng chất liệu Việt lại đặt người lạ vào một khung cảnh gần hơn: một làng chài, một bến đò, một hội đua ghe.
Quả bầu khô buộc dây trên đầm Sa Lư là một cách làm đáng chú ý. Truyện không kể từ góc của người "xuyên" mà từ góc của cậu ấm nhà hương chủ bị ngã đò, được con gái nhà đò kéo lên bờ trước mặt cả làng. Cả làng xì xào vì cử chỉ cô làm với cậu, còn cậu thì chỉ thấy cô dùng những chữ lạ, nói như người đang dịch từ một thứ tiếng khác. Người đọc đứng cùng phía với dân làng, tò mò, nghi ngại, rồi dần hiểu. Truyện chỉ hé rằng cô đến từ một "chỗ" khác, phần còn lại để người đọc tự ghép. Cách kể này làm yếu tố xuyên thành một bí ẩn chứ không phải một màn khoe kiến thức.
Ở đầu kia là Chuyến đò cuối ngày của Thu Cúc, một truyện xuyên sách: cô gái đọc dở một cuốn ngôn tình mua ở hiệu sách cũ, tỉnh dậy thành bạn thân của nữ chính, đúng người mà vài chương nữa sẽ bước xuống chuyến đò cuối ngày và không trở về. Câu nào sách đã viết, miệng cô tự nói ra. Sức căng không nằm ở chuyện tình đầu tiên mà ở cuộc chạy đua với chính những dòng chữ đã định sẵn.
Xuyên sách: luật chơi riêng của một nhánh rất "biết mình"
Xuyên sách có một điểm khác hẳn mọi kiểu xuyên khác: nhân vật biết trước cốt truyện. Cô biết ai sẽ phản bội, ai sẽ chết, cảnh nào sẽ là cao trào. Nhưng biết trước không có nghĩa là thay đổi được. Nhiều truyện đặt thêm luật: lời thoại đã viết thì phải nói, hành động đã viết thì cơ thể tự làm. Nhân vật chỉ còn những khoảng trống giữa các dòng, những ngày mà tác giả cuốn sách "nhảy cóc", để xoay chuyển mọi thứ.
Vì nhân vật chính là người đọc ngôn tình, xuyên sách thường trở thành một cuộc trò chuyện với chính thể loại. Nhân vật nhận ra nữ phụ độc ác không có lý do, nam chính lạnh lùng thật ra rất thiếu kỹ năng giao tiếp, hay cả một tập đoàn trong truyện chưa từng được giải thích tiền ở đâu ra. Người đọc lâu năm thấy khoái vì những điều mình từng lẩm bẩm khi đọc nay được nói ra thành lời.
Điểm cần lưu ý: xuyên sách hay nhất khi nó vẫn là một câu chuyện tình có thật, chứ không chỉ là một bài chế giễu. Nếu suốt truyện nhân vật chỉ bình phẩm khuôn sáo mà không có ai để thương, truyện sẽ thông minh nhưng lạnh.
Ai hợp gu với xuyên không
Dòng này rộng nên hợp với nhiều kiểu người đọc, nhưng đặc biệt hợp nếu bạn:
- Thích nhân vật nói và nghĩ như người hôm nay, dù đứng giữa một phủ quan hay một làng chài xưa.
- Thích hài hước nảy ra từ chỗ lệch văn hoá: xưng hô sai, không biết việc nhà xưa, lỡ miệng nói một chữ không ai hiểu.
- Đã đọc nhiều ngôn tình và thích những truyện tự trêu khuôn sáo của thể loại, nhất là nhánh xuyên sách.
- Thích các câu hỏi về bản sắc: được yêu vì mình hay vì cái tên mình đang mang.
- Muốn đọc cổ đại nhưng cần một người dẫn đường quen thuộc để đỡ ngợp.
Ngược lại, nếu bạn ghét cảm giác "phi lý" và cần mọi chuyện có giải thích khoa học, xuyên không có thể làm bạn khó chịu, vì phần lớn truyện không giải thích vì sao nhân vật xuyên được, chỉ coi đó là cánh cửa để câu chuyện bắt đầu. Cách đọc dễ chịu nhất là chấp nhận cánh cửa ấy như chấp nhận phép màu trong truyện cổ tích, rồi dồn sự chú ý vào điều nhân vật làm sau khi bước qua.
Bắt đầu đọc xuyên không từ đâu
Nếu bạn chưa đọc dòng này bao giờ, thứ tự sau giúp bạn tìm ra mình hợp kiểu nào:
- Thử một truyện xuyên sách ngắn trước. Bạn đã quen ngôn tình hiện đại nên sẽ bắt nhịp ngay, và độ dài vài chương cho bạn biết mình có thích luật "biết trước kịch bản" không.
- Sau đó thử một truyện hồn xuyên về thời xưa. Để ý xem bạn thích phần hài lệch văn hoá hay phần nhân vật phải giấu thân phận.
- Đọc văn án để xem nhân vật có quay về được không. Truyện có cửa quay về thường xoay quanh lựa chọn ở hay đi; truyện không có đường về thường xoay quanh việc bám rễ ở thế giới mới.
- Theo dõi chỗ nhân vật dùng kiến thức hiện đại. Nếu mọi vấn đề đều được giải bằng một mẹo "người hiện đại biết", truyện sẽ nhanh nhàm; truyện hay để nhân vật thất bại vài lần vì không hiểu luật bản địa.
- Đánh dấu những câu hỏi về bản thân nhân vật. Đọc chậm ở những đoạn nhân vật tự hỏi mình là ai trong thân người khác; đó thường là phần đọng lại lâu nhất.
Những cái bẫy khiến xuyên không dễ nhàm
Nữ chính biết tuốt. Biết làm thuốc, làm xà phòng, làm thơ, đánh cờ, kinh doanh, và ai cũng phục. Khi nhân vật không bao giờ sai, không có lý do gì để lo cho cô, và chuyện tình mất sức nặng.
Người bản địa bị vẽ thành ngốc. Cả thế giới cũ chỉ để làm nền cho người hôm nay toả sáng. Truyện xuyên không tôn trọng người đọc là truyện cho người xưa cũng có trí khôn, có lý lẽ của họ.
Mượn thơ văn người khác làm của mình. Một môtip quen là nhân vật đọc thơ nổi tiếng của đời sau để được khen tài. Nghe vui nhưng thật ra là lấy công người khác; truyện tinh ý sẽ cho nhân vật thấy ngượng hoặc phải trả giá.
Lãng mạn hoá cưỡng ép. Nhân vật nam ở thế giới cũ có quyền lực tuyệt đối và dùng nó để giữ nữ chính. Truyện có thể dùng điều đó làm xung đột, nhưng nếu kể nó như bằng chứng của tình yêu thì bạn nên tỉnh táo: ngoài đời, giam giữ và ép buộc không bao giờ là yêu.
Câu hỏi thường gặp
Xuyên không và xuyên sách khác nhau thế nào?
Xuyên không đưa nhân vật sang một thời đại hay một thế giới mà nhân vật không biết trước diễn biến. Xuyên sách đưa nhân vật vào bên trong một cuốn truyện có sẵn, nên nhân vật biết trước cốt truyện và thường phải tìm cách thay đổi số phận đã được viết.
Truyện xuyên không có nhất thiết phải về thời cổ đại không?
Không. Nhân vật có thể xuyên sang tương lai, sang một thế giới hư cấu, vào một cuốn truyện hiện đại, hoặc người xưa xuyên đến hôm nay. Xuyên về cổ đại phổ biến nhất vì khoảng cách văn hoá lớn tạo ra nhiều tình huống.
Vì sao nhân vật xuyên không thường là nữ?
Vì phần lớn ngôn tình viết cho người đọc nữ, và đặt một phụ nữ hôm nay vào thế giới nhiều ràng buộc với phụ nữ tạo ra sức căng rõ nhất. Tuy vậy cũng có nhiều truyện để nhân vật nam xuyên, hoặc kể từ góc nhìn người bản địa.
Người mới nên đọc xuyên không trước hay đọc cổ đại thuần trước?
Nhiều người thấy xuyên không dễ vào hơn, vì nhân vật chính nói và nghĩ như người hôm nay, dẫn bạn vào thế giới cũ từng chút một. Sau khi quen bối cảnh, bạn chuyển sang cổ đại thuần sẽ đỡ ngợp hơn.
Truyện xuyên sách có phải đang chế giễu ngôn tình không?
Một phần, nhưng thường là trêu đùa thân thiện. Nhân vật trong xuyên sách thường cũng là người mê ngôn tình, nên họ chỉ ra những chỗ vô lý bằng con mắt của người trong cuộc. Truyện hay vẫn giữ một câu chuyện tình nghiêm túc bên dưới lớp trêu đùa ấy.
Làm sao biết một truyện xuyên không có đáng đọc tiếp không?
Sau ba bốn chương, hãy hỏi: nhân vật có từng sai vì không hiểu luật thế giới mới chưa, và người bản địa có lý lẽ riêng không. Nếu cả hai câu đều là không, truyện nhiều khả năng sẽ chỉ là chuỗi màn khoe tài.
