Chương mở đầu của một truyện ngôn tình phải làm bốn việc trong vài nghìn chữ: đặt giọng văn, cho thấy nhân vật chính đang muốn gì, gài một câu hỏi khiến người đọc muốn sang chương hai, và để hai nhân vật chính chạm vào nhau, hoặc ít nhất là chạm vào cái bóng của nhau. Chương đầu làm đủ bốn việc thì người đọc ở lại; thiếu một hai việc, họ thường đi.
Người tập viết hay dồn sức vào chương đầu mà vẫn thấy nó nặng nề, vì cố nhét vào đó quá nhiều: gia thế, ngoại hình, quá khứ, thế giới. Bài này chỉ cách chọn một kiểu mở, viết lần gặp đầu tiên cho có lửa, tránh năm lỗi người mới hay mắc, và vì sao nên viết lại chương đầu sau khi viết xong cả truyện. Ví dụ là những chương một trong kho truyện ngôn tình Việt viết mới của aitruyen.com.
Bốn kiểu mở đầu hay dùng
Không kiểu nào tốt hơn kiểu nào; chọn kiểu hợp với giọng truyện. Điều chung là câu đầu nên đưa người đọc vào một khoảnh khắc cụ thể, không phải vào một bản tóm tắt:
| Kiểu mở | Cách làm | Hợp với |
|---|---|---|
| Giữa một hành động | Bắt đầu khi chuyện đang xảy ra: cánh cửa bật tung, cái thúng bị đá đổ | Truyện có nhịp nhanh, cổ đại, phá án |
| Bằng giác quan | Một mùi, một âm thanh, một làn khói kéo người đọc vào nơi chốn | Truyện đời thường, truyện nghề, truyện có không khí |
| Bằng câu thoại | Câu đầu là lời một nhân vật, thường là câu hỏi vặn hay câu cãi | Truyện oan gia, hài, nhiều đối đáp |
| Bằng một giọng kể riêng | Lá thư, trang nhật ký, ghi chú biên tập, tin nhắn thoại | Truyện ngắn, truyện một người kể, truyện nhiều tâm sự |
Thử viết câu mở của truyện bạn theo cả bốn kiểu, mỗi kiểu một câu. Thường bạn sẽ thấy ngay một câu "sống" hơn ba câu kia, và đó là cửa vào của truyện.
Mở bằng giác quan: làn khói lúc sáu giờ sáng
Bên này chè, bên kia cà phê mở bằng một làn khói. Sáu giờ kém năm sáng thứ Hai, bà chủ quán chè vừa nhấc nắp nồi đồng thì khói nâu từ bên kia đường lăn sang, chui qua cửa, đậu thẳng lên mặt nồi chè. Câu đầu tiên ấy đã có giờ giấc, có người, có đồ vật, và có một kẻ xâm phạm chưa lộ mặt.
Đáng học là cách chương một đi từ làn khói tới con người. Nữ chính ngửi thấy trước khi nhìn thấy, mùi khét được tả bằng những mùi người Việt quen tay: bánh mì nướng quá lửa, rơm ướt đốt đầu ngõ, đường thắng sắp hỏng. Rồi bà nội bảo "người ta mới về, chắc chưa quen", còn cháu thì cởi tạp dề sang nhà bên. Chỉ vài đoạn mà ta biết hai thế hệ phản ứng khác nhau thế nào, biết nữ chính nóng tính và thương bà, và biết cuộc chiến sắp bắt đầu ở bên kia mấy bước chân.
Mở bằng giác quan dễ thành tả cảnh lan man. Cách giữ cho nó có lực là để giác quan ấy gây ra một hành động ngay sau đó. Khói bay sang thì có người đứng dậy. Tiếng gõ cửa lúc nửa đêm thì có người cầm cờ lê xuống thang. Giác quan là cái cớ, hành động mới là cái móc.
Mở giữa một hành động: cánh cửa bật vào trong
Kiểu mở này ném người đọc vào giữa chuyện, không cho chuẩn bị. Nút con bướm ở hiệu thuốc phố Hòe bắt đầu khi cánh cửa của hiệu thuốc bật vào trong, then gỗ văng xuống nền gạch, một người đàn ông ướt sũng đứng giữa mưa, trên lưng cõng một người lính bị thương. Người đọc chưa biết ai là ai, nhưng đã thấy đủ: đêm mưa, máu, một hiệu thuốc, một người đang hoảng.
Điều làm đoạn mở này hơn một cảnh hành động thường là phản ứng của nữ chính. Cô đang tán bột thuốc dưới ngọn đèn dầu, đặt chày xuống, nhìn cái then cửa, rồi nhìn đôi ủng bê bết bùn đang dẫm lên chiếu phơi thuốc. Câu đầu tiên cô nói không phải là hoảng hốt mà là bảo người kia bước ra khỏi cái chiếu, vì "đó là ba cân bạch truật". Giữa lúc hỗn loạn, cô vẫn là người của nghề, tiếc thuốc, cứng giọng. Tính cách hiện ra qua hành động, không cần một câu giới thiệu nào.
Khi mở giữa hành động, hãy cho nhân vật chính phản ứng theo cách chỉ người đó mới có. Phản ứng chung chung như "cô sợ hãi lùi lại" làm mất cơ hội vàng để người đọc biết cô là ai.
Mở bằng một giọng kể riêng: tin nhắn thoại số một
Có những truyện mà hình thức kể chính là cái móc. Ba mươi bảy tin nhắn thoại mở bằng một dòng như nhãn của một tệp ghi âm: tin nhắn thoại số một, ba giờ mười bảy sáng, bốn mươi hai giây. Ngay sau đó là lời một cô gái nói vào hộp thư của người yêu cũ, kể rằng hôm nay cô lồng tiếng cho một bà mẹ trong phim, thu tới lần thứ mười bốn thì khóc thật. Cuối tin nhắn, cô chúc ngủ ngon cái hộp thư.
Hình thức ấy làm được ba việc cùng lúc. Nó cho biết nghề của nhân vật mà không cần giới thiệu. Nó cho biết nỗi cô đơn của cô qua chính việc cô nói với một hộp thư không ai mở. Và nó đặt ra một câu hỏi ngầm mà văn án sẽ làm rõ: có ai đang nghe không. Người đọc bị kéo vào như đang nghe lén một điều riêng tư.
Khi chọn mở bằng thư, nhật ký, tin nhắn hay ghi chú, hãy giữ hình thức ấy cho thật: thư phải có giọng của người viết thư, nhật ký phải có ngày, tin nhắn thoại phải có cái lộn xộn của lời nói. Hình thức nửa vời, lúc là thư lúc là văn kể, làm người đọc chênh vênh.
Lần gặp đầu tiên: va chạm bằng chính nghề của nhân vật
Lần gặp đầu giữa nam chính và nữ chính là cảnh người đọc chờ nhất ở chương một. Lần gặp ấy hay khi nó không êm: hai người va vào nhau vì muốn hai điều khác nhau, và sự va chạm lộ ra con người của cả hai.
Ở Một trăm lượt nắng, nam chính kéo va li từ bến đò lên, bước chân phải lên một dải vải đen dài trải trên cỏ mà tưởng là tấm bạt ai phơi. Đế giày để lại một dấu xám mờ trên mặt vải bóng như cánh gián. Cô thợ nhuộm chạy tới, hai bàn tay tím sẫm tới cổ tay, nhìn cái dấu giày rồi nhìn anh, rồi nói gọn hai chữ bảo anh cởi giày. Anh còn đứng một chân trên mép vải, điện thoại trong túi rung lên lần thứ ba. Lần gặp ấy cho thấy ngay hai thế giới: một người vội, của thành phố, của điện thoại; một người của bãi phơi, của từng mét vải làm bằng tay.
Khi viết lần gặp đầu, hãy tự hỏi: hai người này muốn gì ngay trong khoảnh khắc ấy, và nghề hay thế giới của họ va vào nhau ở đâu. Một dấu giày trên tấm vải nhuộm nói nhiều hơn ba đoạn tả nhan sắc.
Năm lỗi chương đầu người mới hay mắc
Tả ngoại hình như hồ sơ. Mở truyện bằng chiều cao, màu mắt, kiểu tóc của nam chính, rồi của nữ chính. Người đọc chưa có lý do để quan tâm tới ngoại hình của một người họ chưa biết muốn gì.
Kể gia phả và quá khứ. Ba trang về cha mẹ, tuổi thơ, mối tình cũ. Quá khứ nên được rắc dần qua các chương, đúng lúc nó cần cho câu chuyện.
Mở bằng cảnh tỉnh dậy hoặc giấc mơ. Nhân vật mở mắt, nhìn trần nhà, nghĩ về cuộc đời. Kiểu mở này đã quá quen; nếu buộc phải dùng thì ngay câu thứ hai phải có chuyện xảy ra.
Quá nhiều nhân vật. Chương một giới thiệu tám cái tên, người đọc không nhớ nổi ai. Hãy giữ chương đầu cho hai ba người, các nhân vật khác xuất hiện dần.
Giải thích những gì người đọc tự hiểu được. Cho nhân vật làm một việc rồi thêm câu giải thích vì sao. Tin người đọc; họ thông minh hơn ta nghĩ.
Câu cuối của chương một
Câu đầu kéo người đọc vào, câu cuối quyết định họ có mở chương hai hay không. Chương một nên dừng ở chỗ một câu hỏi vừa được đặt ra hoặc vừa đổi hướng: một người lạ vừa nói ra một cái tên, một lá thư vừa được mở, một điều kiện vừa được đọc lên. Đừng dừng ở chỗ mọi thứ vừa yên, như hai người chào nhau rồi ai về nhà nấy.
Cũng đừng ép một cú sốc giả ở cuối chương chỉ để móc. Người đọc nhận ra rất nhanh những câu kết kiểu "và cô không biết rằng cuộc đời mình sắp thay đổi mãi mãi". Câu kết tốt mọc ra từ chính chuyện đang kể, nhỏ thôi cũng được, miễn nó làm người đọc muốn biết bước kế tiếp.
Một phép thử dễ: che câu cuối chương một đi, đọc lại đoạn trước nó. Nếu chương vẫn kết ổn mà không cần câu ấy, câu ấy là câu thừa hoặc câu ép. Nếu thiếu nó chương bỗng hụt hẫng như bị cắt ngang, đó đúng là câu móc của bạn.
Viết lại chương đầu sau khi viết xong cả truyện
Nhiều người viết có kinh nghiệm coi chương đầu là chương viết sau cùng, vì chỉ khi viết xong truyện mới biết truyện thật sự nói về điều gì. Một quy trình gọn:
- Viết chương đầu nháp thật nhanh để có đà, đừng sửa đi sửa lại khi chưa viết tiếp.
- Viết hết truyện. Trong lúc viết, ghi lại những đồ vật, câu nói, chi tiết về sau trở nên quan trọng.
- Đọc lại chương đầu nháp, tìm chỗ có thể gài sớm những chi tiết ấy một cách kín đáo.
- Cắt mọi đoạn giới thiệu không cần thiết cho chương một; dời chúng về chương nào thật sự cần.
- Viết lại câu đầu tiên cuối cùng, khi đã biết cả truyện. Câu đầu tốt thường vang lên lần nữa ở chương kết.
Làm vậy, chương đầu không chỉ hấp dẫn mà còn hứa đúng điều truyện sẽ trao, và người đọc tới chương cuối sẽ có cảm giác vòng tròn được khép lại.
Câu hỏi thường gặp
Chương mở đầu truyện ngôn tình nên dài bao nhiêu?
Không có độ dài cố định. Chương đầu nên đủ để đặt giọng, cho thấy nhân vật muốn gì, gài một câu hỏi và có cuộc chạm mặt đầu tiên. Nếu chương đầu dài gấp đôi các chương khác, thường là đang nhồi giới thiệu thừa.
Nam nữ chính có nhất thiết phải gặp nhau ở chương một không?
Không nhất thiết, nhưng người đọc ngôn tình chờ cuộc gặp ấy. Nếu chưa gặp, ít nhất hãy cho nhân vật kia hiện diện qua một dấu vết như làn khói, một cái tên, một lá thư, để người đọc biết truyện đang đi về đâu.
Có nên mở đầu bằng đoạn tả cảnh thiên nhiên không?
Được, nếu cảnh ấy có điều gì riêng và dẫn ngay tới một hành động. Tránh mở bằng những câu tả chung như trời trong xanh, nắng vàng rực rỡ kéo dài nửa trang mà chưa có ai muốn gì.
Có nên viết lời mở đầu kiểu tiền truyện trước chương một không?
Chỉ nên khi đoạn ấy thật sự cần và đủ hấp dẫn để đứng một mình. Nhiều đoạn tiền truyện chỉ là phần giới thiệu quá khứ, đặt ở đó làm chậm cửa vào. Thử bỏ nó đi và xem truyện có mất gì không.
Làm sao biết chương đầu đã đủ móc người đọc?
Đưa chương đầu cho vài người đọc thử và hỏi họ có muốn đọc chương hai ngay không, nhân vật chính đang muốn gì. Nếu họ trả lời được câu thứ hai và gật đầu với câu thứ nhất, chương đầu đã làm tốt việc của mình.
