Viết ngôn tình cổ đại không sai lịch sử bắt đầu từ một lựa chọn: dựng một triều đại hư cấu để được tự do, hay đặt truyện vào một thời có thật và chịu trách nhiệm với từng chi tiết. Chọn cách nào thì cũng phải tránh những lỗi lệch thời mà người đọc tinh mắt bắt ngay: đồ vật xuất hiện quá sớm, cách nói quá hiện đại, giờ giấc và tiền nong lẫn lộn.
Bài này đi qua hai lối dựng thế giới cổ, ba truyện trong kho aitruyen.com làm tốt phần chi tiết vật chất, danh sách những chỗ hay sai, cách viết lời thoại cổ mà vẫn dễ đọc, và một quy trình tra cứu gọn cho người viết không có nền sử học. Mục tiêu không phải viết sách sử, mà là để người đọc không bị kéo ra khỏi câu chuyện bởi một chi tiết lạc lõng.
Hai lối dựng thế giới cổ
Ngôn tình cổ đại phần lớn chọn triều đại hư cấu, nhưng cả hai lối đều có chỗ mạnh, chỗ khó:
| Triều đại hư cấu | Thời có thật | |
|---|---|---|
| Tự do | Tự đặt tên nước, tên điện, tên chức quan, luật lệ | Phải theo đúng niên đại, sự kiện, nhân vật lịch sử |
| Rủi ro | Thế giới lỏng lẻo, luật lệ đổi tuỳ lúc cho tiện cốt truyện | Sai một chi tiết là bị bắt lỗi, có khi làm người đọc khó chịu |
| Điều vẫn phải giữ | Đồ vật, cây trồng, công nghệ phải hợp với mức phát triển đã chọn | Không bịa sự kiện lớn, không gán chuyện xấu cho người có thật |
| Hợp với | Người viết muốn tập trung vào chuyện tình và mưu kế | Người viết mê một thời, chịu khó tra cứu |
Với người mới, triều đại hư cấu đặt trong một khung văn hoá quen, như làng xã, phố phường, chợ búa của Việt Nam thời phong kiến, là lối vào an toàn nhất. Bạn được tự do với chính trị, nhưng vẫn mượn được cái thật của đời sống thường ngày.
Triều đại hư cấu nhưng luật lệ nhất quán
Đáy bát không nói dối dựng một thế giới không gắn với triều nào có thật, nhưng thể chế của nó nghe rất quen và rất chặt: lý trưởng ở làng, công đường phủ, Đại lý tự ở kinh, Thái y viện, nữ y sở, bốn mươi người thi lấy sáu chỗ. Thầy lang bị giải lên kinh chờ án chết mùa thu, con gái phải thi vào làm nữ y mới được vào ngục khám cha. Mỗi bước của nữ chính bị chặn bởi một luật lệ, và nàng phải đi đúng đường luật lệ ấy cho phép.
Cái hay ở đây là người viết dùng hư cấu để tự do kể, nhưng không dùng hư cấu để lách. Khi đã đặt ra rằng muốn vào ngục phải là nữ y, truyện không bỗng dưng cho nàng trèo tường vào. Người đọc tin thế giới ấy vì nó có giá phải trả.
Khi dựng triều đại hư cấu, hãy viết ra một trang "luật của thế giới": ai có quyền gì, muốn làm việc gì phải qua cửa nào, phạm điều gì thì bị gì. Rồi giữ đúng trang ấy suốt truyện. Một luật bị phá để cứu cốt truyện là một vết nứt người đọc thấy ngay.
Một thế giới hư cấu hoàn toàn: khi tên nước cũng là mình đặt
Những lá thư chưa gửi từ Tây Lĩnh đi xa hơn: kinh thành Đại Ung, xứ tuyết Tây Lĩnh, điện Thúy Vi đều là tên tự đặt. Một cung nữ phải đội tên công chúa đi hoà thân, viết thư cho mẹ ở chợ muối biên giới. Thế giới này hư cấu trọn vẹn, nên người viết được tự do với địa lý, phong tục của xứ người.
Nhưng nhìn vào lá thư đầu tiên, ta thấy cái tự do ấy được neo bằng chi tiết vật chất rất thật: cái lều nỉ tròn "như cái nón úp", bếp lửa đốt bằng phân bò khô, cái mùi "ngai ngái như mùi rơm ướt". Người kể là một cô gái từ chợ muối, nên cô so mọi thứ lạ với những thứ quen ở quê mình. Người đọc nhìn xứ lạ qua mắt cô, và tin.
Đây là mẹo quan trọng cho truyện cổ hư cấu: thế giới càng lạ, càng cần một nhân vật nhìn nó bằng con mắt của người thường, so sánh với những thứ người đọc quen. Không cần giảng giải phong tục; chỉ cần nhân vật ngạc nhiên đúng chỗ.
Đồ vật và giá cả kể chuyện thời đại
Ở Hoa ngâu ép trong truyện thuê, thế giới cổ hiện lên qua một tiệm cho thuê truyện: ba giá sách, hơn hai trăm cuốn truyện Nôm chép tay và khắc ván, thuê theo ngày hoặc theo tuần. Nữ chính chê sách đóng gáy lỏng, chủ tiệm khen chữ mình không bằng chữ thợ khắc. Những chi tiết ấy nói về một thời sách còn quý, còn chép tay, còn khắc ván, mà không cần một câu thuyết minh lịch sử nào.
Tương tự, Mười điều giao ước ở hiệu thuốc Kha Ký có một câu thoại nhỏ mà rất đắt. Người đàn ông bảo viết thêm hai chữ "trên danh nghĩa" lần nữa cho chắc; nữ chính đáp một lần là đủ, giấy đắt. Ba chữ "giấy đắt" vừa nói về tính tằn tiện của cô, vừa nói về một thời giấy còn là thứ phải tính toán.
Khi viết truyện cổ, hãy chú ý những thứ mà người thời đó phải tiết kiệm, phải chờ đợi, phải nhờ người khác làm. Sự khan hiếm là thứ làm thời xưa khác thời nay rõ nhất, và cũng là nguồn tình huống phong phú cho chuyện tình.
Những chỗ hay sai thời
Danh sách dưới không đầy đủ, nhưng gom những lỗi người đọc hay bắt nhất. Với triều đại hư cấu, chúng vẫn đáng tránh nếu thế giới của bạn mô phỏng thời phong kiến phương Đông:
- Cây trồng gốc châu Mỹ: ngô, khoai lang, ớt, cà chua, thuốc lá chỉ tới châu Á từ khoảng thế kỷ mười sáu trở đi. Một nồi canh chua có cà chua trong truyện đặt rất sớm là lệch.
- Chữ viết: văn bản hành chính, thư từ thời phong kiến Việt Nam dùng chữ Hán, chữ Nôm; chữ quốc ngữ chỉ phổ biến dần từ cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi.
- Giờ giấc: người xưa tính giờ theo canh, theo giờ Tý, Sửu, theo tiếng trống, tiếng gà. Nhân vật hẹn nhau "lúc bảy giờ ba mươi" là lạc thời.
- Tiền và đơn vị đo: tiền đồng, quan, lượng bạc; sào, mẫu, thước, cân, đấu. Tự đặt cũng được, nhưng phải nhất quán.
- Đồ dùng: diêm, kính đeo mắt, đồng hồ, xà phòng thơm, giấy trắng mịn rẻ tiền là những thứ nên kiểm trước khi dùng.
- Cách nói hiện đại: "áp lực", "thư giãn", "ổn mà", "chill" lọt vào thoại người xưa làm người đọc bật cười không đúng lúc.
Khi không chắc một đồ vật có từ bao giờ, cách an toàn là thay bằng một thứ chắc chắn có, hoặc tra cứu. Một chi tiết bỏ đi không ai tiếc; một chi tiết sai thì người đọc nhớ lâu.
Quy trình tra cứu gọn cho người không học sử
Bạn không cần đọc hết sử sách. Một quy trình vừa sức:
- Chọn một khoảng thời gian và một tầng lớp: thời nào, nhân vật thuộc giới nào, nông dân, thợ thủ công, nhà buôn hay quan lại.
- Đọc vài sách phổ thông có uy tín về đời sống thường ngày thời đó: ăn gì, mặc gì, ở nhà thế nào, cưới hỏi ra sao.
- Xem hiện vật ở bảo tàng hoặc ảnh hiện vật: đồ gốm, nông cụ, trang phục. Một lần nhìn tận mắt giúp tả đúng hơn mười trang đọc.
- Lập một bảng tra riêng cho truyện: tiền, giờ, chức danh, xưng hô, món ăn, đồ vật. Mỗi lần viết tới, mở bảng ra kiểm.
- Nhờ một người đọc thử có hiểu biết về thời ấy đọc bản thảo, và nghe họ chỉ ra chỗ lệch.
Đừng để việc tra cứu nuốt mất việc viết. Nhiều người viết có kinh nghiệm viết trước, đánh dấu những chỗ chưa chắc bằng một ký hiệu, rồi dành riêng vài buổi để tra và sửa một lượt. Viết liền mạch giữ được cảm xúc; tra cứu sau giữ được sự chính xác.
Phong tục và khoảng cách nam nữ: nguồn căng thẳng sẵn có
Người viết ngôn tình cổ đại có một lợi thế mà người viết hiện đại không có: khoảng cách giữa nam và nữ được chính xã hội dựng sẵn. Trong nhiều thời phong kiến phương Đông, chuyện hôn nhân do cha mẹ và người mai mối định đoạt, con gái nhà tử tế hiếm khi gặp riêng một người đàn ông lạ, một lần chạm tay có thể thành chuyện cả làng bàn.
Những luật lệ ấy, nếu dùng đúng, là nguồn căng thẳng rất mạnh. Một cuộc gặp ở bến đò thành chuyện liều lĩnh. Một lá thư phải nhờ người chuyển. Một cái nhìn qua bức mành cũng đủ làm người đọc hồi hộp. Người viết không cần bịa thêm trở ngại; xã hội của truyện đã là trở ngại.
Điều nên tránh là dùng phong tục như phông nền rồi để nhân vật cư xử như người thời nay: hẹn hò công khai, cãi cha mẹ bằng ngôn ngữ quyền cá nhân mà không gặp hậu quả gì. Nếu nhân vật vượt rào, hãy cho họ trả giá, hoặc cho họ tìm ra một kẽ hở trong chính luật lệ ấy. Đó là chỗ truyện cổ hay nhất.
Lời thoại cổ: giản dị mà có dấu thời
Lời thoại cổ hỏng theo hai kiểu: quá hiện đại, hoặc quá cứng. Kiểu thứ hai hay gặp ở người viết đọc nhiều truyện dịch, câu nào cũng dày từ Hán Việt, nhân vật nói như đọc chiếu chỉ. Người đọc mệt và không thấy nhân vật có tình cảm.
Một ví dụ giả định. Bản cứng: "Thiếp thân phận hèn mọn, há dám trèo cao, xin công tử chớ nhọc lòng." Bản giản dị: "Nhà em bán nước chè đầu cầu, công tử ạ. Công tử đừng mất công đứng đây nữa, mẹ em trông thấy bây giờ." Câu thứ hai vẫn đúng thời nhờ xưng hô và hoàn cảnh, nhưng có giọng một cô gái thật, có sự lo, có cả chút nghịch.
Nguyên tắc chung: giữ cấu trúc câu gần với lời nói thường, đặt dấu thời vào xưng hô (ta, ngươi, nàng, chàng, công tử, tiểu thư, thầy, u), vào đồ vật và việc làm. Từ Hán Việt dùng ở chỗ trang trọng như lễ nghi, công đường; còn trong bếp, ngoài chợ, giữa hai người thương nhau, người xưa cũng nói tiếng Việt giản dị như ta.
Câu hỏi thường gặp
Viết ngôn tình cổ đại có bắt buộc đúng lịch sử không?
Nếu dùng triều đại hư cấu, bạn không bị ràng buộc bởi sự kiện có thật, nhưng vẫn nên giữ đồ vật, cây trồng, cách sống hợp với mức phát triển đã chọn. Nếu đặt truyện vào thời có thật, bạn nên tôn trọng niên đại và không gán chuyện xấu cho người có thật.
Có nên dùng triều đại có thật cho người mới viết không?
Người mới thường dễ hơn với triều đại hư cấu đặt trong khung văn hoá quen, vì được tự do với chính trị mà vẫn mượn được đời sống thường ngày. Chọn thời có thật khi bạn đã mê và chịu khó tra cứu về thời đó.
Những lỗi lệch thời nào người đọc hay bắt nhất?
Hay gặp nhất là cây trồng gốc châu Mỹ xuất hiện quá sớm, nhân vật hẹn giờ kiểu hiện đại, chữ viết không đúng thời, đồ dùng như diêm, kính, đồng hồ ra đời muộn, và những từ ngữ hiện đại lọt vào lời thoại.
Thoại cổ đại nên dùng nhiều từ Hán Việt không?
Không nên dày đặc. Hán Việt hợp ở chỗ trang trọng như công đường, lễ nghi. Trong đời thường, nên viết thoại giản dị, đặt dấu thời vào xưng hô, đồ vật và hoàn cảnh. Như vậy nhân vật vừa đúng thời vừa có tình cảm.
Nữ chính cổ đại có tư tưởng hiện đại có được không?
Được, nếu cô hành động bằng những công cụ của thời mình như luật lệ, giấy tờ, nghề nghiệp, chứ không nói như người hiện đại. Một cô gái cãi lý bằng lệ làng, bằng giấy giao ước thuyết phục hơn một cô gái giảng về bình đẳng bằng từ ngữ thời nay.
