Câu sáo trong ngôn tình là những cụm từ đã dùng mòn tới mức người đọc lướt qua mà không thấy gì: đôi mắt sâu thẳm, khoé môi khẽ cong, tim đập loạn nhịp, lạnh lùng như băng; cách tránh không phải là tìm từ hoa mỹ hơn, mà là thay bằng chi tiết chỉ truyện của bạn mới có. Một so sánh lấy từ chính nghề, chính quê của nhân vật luôn đứng vững hơn mọi ẩn dụ vay mượn.
Bài này đưa ra một bảng câu sáo hay gặp và hướng thay, phân tích những so sánh, chi tiết đặc sắc trong vài truyện của kho aitruyen.com, chỉ ra câu sáo ở tầng cốt truyện, một quy trình soát bản thảo, và phần cuối nói về việc đưa bản thảo cho người đọc thử, đăng truyện và đón góp ý, vì người khác thường thấy câu sáo của ta trước ta.
Vì sao ngôn tình dễ dính câu sáo
Người viết ngôn tình thường là người đã đọc rất nhiều ngôn tình, phần lớn là truyện dịch. Đọc nhiều thì những cụm từ quen tự chui vào tay viết: chúng có sẵn, nghe "đúng thể loại", và tiết kiệm công nghĩ. Viết "đôi mắt anh sâu như đáy hồ" nhanh hơn nhiều so với tìm ra điều gì thật sự đặc biệt ở đôi mắt người này.
Vấn đề là người đọc ngôn tình cũng đã đọc những cụm ấy hàng trăm lần. Mắt họ lướt qua, và đoạn văn mất tác dụng. Tệ hơn, nhân vật dùng toàn câu sáo sẽ hoà vào hàng trăm nhân vật khác, không ai nhớ được.
Câu sáo cũng có một tác hại kín đáo: nó che đi chỗ người viết chưa thật sự nhìn nhân vật. Khi bạn buộc mình không được viết "đôi mắt sâu thẳm", bạn phải hỏi: người này nhìn thế nào, nhìn vào đâu, nhìn lâu hay nhìn tránh. Câu hỏi ấy dẫn tới nhân vật thật.
Câu sáo hay gặp và hướng thay
Bảng dưới gom vài lối mòn quen thuộc. Cột cuối là ví dụ tự viết, chỉ để minh hoạ hướng thay, không phải câu mẫu để chép:
| Câu sáo | Vì sao mòn | Hướng thay, ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Đôi mắt sâu thẳm như đại dương | Không cho biết gì về người này | Anh nhìn ai cũng như đang đếm xem người ta còn nợ mình mấy câu trả lời |
| Khoé môi khẽ cong lên | Mọi nhân vật đều cười kiểu này | Cô cười bằng một bên má, bên kia vẫn còn giận |
| Tim đập loạn nhịp | Ai yêu cũng tim đập | Cô đếm sai tiền thừa lần thứ ba trong buổi sáng |
| Lạnh lùng như băng | Tả bằng tính từ, không bằng hành động | Anh trả lời mọi tin nhắn bằng đúng một dấu chấm |
| Đẹp như tiên giáng trần | Không có gì để hình dung | Cả xóm nhớ cô vì cái áo mưa vàng, không ai nhớ mặt |
| Thời gian như ngừng trôi | Đã quá quen trong cảnh lãng mạn | Nồi chè trên bếp sôi trào mà không ai đứng dậy |
Để ý điểm chung của cột cuối: chúng đều là hành động hoặc đồ vật cụ thể, và đều nói thêm một điều gì đó về nhân vật ngoài nghĩa gốc của câu sáo.
So sánh lấy từ chính đời nhân vật
Một cách chắc chắn để so sánh không sáo là lấy vật so sánh từ thế giới mà người kể quen thuộc. Ở Thêm gừng, bớt đường ở ngõ Hàng Mơ, người kể là anh bán đậu phụ, và khi tả đôi tay của cô gái lạ đặt trên mép quầy, anh thấy chúng "trắng như đậu phụ mới ép". Người khác có thể viết "trắng như ngọc", nhưng chỉ người cả đời ép đậu mới so với đậu phụ, và chính sự so sánh ấy cho ta biết ai đang nhìn.
Làm dâu một năm ở làng vàng quỳ có một cảnh đuổi khách rất sống: bà cụ vớ cái chổi rơm ở gốc nhãn, nhưng cái chổi không đánh vào ai, chỉ quét phành phạch xuống nền gạch ngay trước mũi giày người lạ, "như quét gà". Cái so sánh vừa buồn cười, vừa đúng một bà cụ nhà quê, vừa cho thấy bà dữ mà không ác.
Khi viết, hãy hỏi: người đang kể đoạn này làm nghề gì, lớn lên ở đâu, ngày ngày nhìn thấy gì. Rồi lấy vật so sánh từ đó. Một cô thợ nhuộm sẽ thấy hoàng hôn như màu lu chàm pha hỏng; một anh kỹ sư cầu đường sẽ thấy nụ cười ai đó như một mối nối vừa khít.
Chi tiết hài thay cho tính từ
Nhiều câu sáo là tính từ đội lốt: lạnh lùng, đáng yêu, đáng ghét. Thay chúng bằng một chi tiết hành động có chút hài hước thường hiệu quả hơn hẳn. Chín lần mở cửa cho anh hàng xóm mở bằng tiếng gõ cửa lúc hai giờ mười hai phút sáng: không đập, không lay cửa sắt, chỉ gõ ba tiếng, nghỉ, ba tiếng nữa, "lịch sự như gõ cửa phòng hiệu trưởng". Nữ chính xuống thang cầm theo cái cờ lê mười bảy, "vì cờ lê thì lúc nào cũng có lý do để cầm".
Không có tính từ nào nói người hàng xóm lịch sự hay nữ chính cảnh giác, nhưng người đọc biết cả hai, và còn mỉm cười. Câu về cái cờ lê cho thấy một người thợ khoá thực dụng, hơi hài, biết tự bảo vệ mà không làm to chuyện.
Thử bài tập: lấy một tính từ bạn hay dùng cho nhân vật chính, rồi viết ba hành động nhỏ thay cho nó, mỗi hành động một câu. Giữ lại câu nào làm bạn mỉm cười hoặc gật gù, bỏ tính từ đi.
Giác quan ít người dùng
Câu sáo phần lớn là thị giác: mắt, môi, dáng, màu. Mùi, tiếng, vị, cảm giác trên da ít bị mòn hơn, vì người viết ít dùng. Tướng quân thuê phòng trong nhà mình có một chi tiết mùi rất đắt: viên tướng trở về sau mười năm thấy nhà cha đã thành kho chiếu cói, mùi cói khô thơm hăng hắc át cả mùi hương trầm mà anh vẫn nhớ suốt mười năm.
Một câu ấy nói được nhiều tầng: ngôi nhà đã đổi chủ, quá khứ bị phủ lên, và nỗi hụt hẫng của người về muộn. Không cần câu nào kiểu "lòng anh tan nát". Mùi cói đã làm việc đó.
Trong mỗi chương, thử kiểm xem bạn đã dùng giác quan nào. Nếu toàn là nhìn, hãy thay một hai chỗ bằng nghe, ngửi, chạm. Chỗ được thay thường là chỗ người đọc nhớ nhất.
Vị giác và xúc giác đặc biệt hợp với truyện tình: vị chè nguội để phần, hơi ấm còn trên cán ô, cái nhám của bàn tay thợ. Đó là những giác quan cần ở gần mới có, nên tự chúng đã mang ý gần gũi.
Câu sáo ở tầng cốt truyện
Mất trí nhớ đúng lúc. Dùng được, nhưng chỉ khi truyện thật sự khai thác nó, không phải để kéo dài hiểu lầm.
Tai nạn giải quyết mọi chuyện. Một tai nạn khiến người này nhận ra tình cảm với người kia, đã quá quen.
Nữ phụ ác vô cớ. Như đã bàn ở bài về nhân vật: thiếu lý do là người giấy.
Nghe lén nửa câu rồi hiểu lầm. Hiểu lầm từ nửa câu nghe lén là lối mòn nhất của ngôn tình.
Tổng tài hoàn hảo trừ tính cách. Giàu, đẹp, giỏi, chỉ lạnh lùng. Thử cho anh một điểm yếu thật.
Mưa ở mọi cảnh buồn. Trời đổ mưa đúng lúc nhân vật khóc. Thử cho cảnh buồn diễn ra dưới nắng to, nỗi buồn sẽ lạ và đau hơn.
Cách chữa. Không cần bỏ hẳn những lối mòn này, vì người đọc ngôn tình vẫn thích mô-típ quen. Cách chữa là hỏi: nếu dùng nó, truyện mình làm điều gì khác với trăm truyện kia? Nếu không trả lời được, đổi sang một tình huống mọc ra từ nghề, quê, quá khứ của chính nhân vật.
Quy trình soát câu sáo trong bản thảo
Câu sáo khó thấy khi đang viết; nên soát riêng một lượt sau khi xong chương. Một quy trình gọn:
- Lập danh sách câu sáo của riêng bạn: những cụm bạn hay dùng. Dùng chức năng tìm kiếm để đếm chúng trong bản thảo.
- Đọc to chương vừa viết. Chỗ nào bạn đọc mà mắt lướt, không hình dung gì, đánh dấu lại.
- Với mỗi chỗ đánh dấu, hỏi: người kể là ai, họ sẽ so sánh với cái gì trong đời họ, hành động nào thay được tính từ này.
- Đừng thay câu sáo bằng một câu hoa mỹ hơn. Thay bằng một câu cụ thể hơn.
- Giữ lại vài câu đơn giản. Không phải câu nào cũng cần lạ; truyện toàn câu lạ cũng mệt như truyện toàn câu sáo.
Soát vài chương đầu như vậy, bạn sẽ thấy câu sáo của mình giảm hẳn ở các chương sau, vì tay đã quen dừng lại trước khi viết một cụm quen. Danh sách câu sáo riêng nên được cập nhật sau mỗi truyện.
Đưa bản thảo cho người đọc thử, đăng truyện và đón góp ý
Người viết khó thấy câu sáo của chính mình, vì quá quen. Người đọc thử thấy ngay. Trước khi đăng, đưa vài chương cho hai ba người đọc: một người mê ngôn tình, một người ít đọc ngôn tình, và nếu có, một người cũng đang viết. Hỏi họ những câu cụ thể: chỗ nào lướt qua, chỗ nào nhớ, nhân vật nào nhạt, câu nào nghe quen quen.
Khi đăng truyện, bình luận sẽ đến đủ kiểu, từ khen chung chung tới chê gay gắt. Cách đón góp ý tốt là tìm điều cụ thể đằng sau mỗi lời: "chương này chán" có thể nghĩa là nhịp chậm, hoặc là nhân vật không muốn gì trong chương đó. Không cần trả lời mọi bình luận, càng không cần cãi; ghi lại những lời được nhiều người nhắc, sửa ở những chỗ ấy.
Hai điều nên giữ cho mình: không chép văn người khác, kể cả khi thấy một câu quá hay; và đăng ở nơi bạn giữ được quyền với truyện của mình. Viết là việc dài hơi; giữ được niềm vui khi viết và sự tử tế khi đón góp ý quan trọng hơn mọi kỹ thuật trong bài này.
Câu hỏi thường gặp
Câu sáo trong ngôn tình là gì?
Là những cụm từ đã dùng quá nhiều tới mức người đọc lướt qua không còn thấy gì, như đôi mắt sâu thẳm, khoé môi khẽ cong, tim đập loạn nhịp, lạnh lùng như băng. Chúng không sai ngữ pháp, chỉ là không còn sức gợi.
Có phải tránh hết mọi cụm từ quen thuộc không?
Không. Văn cần những câu đơn giản để người đọc nghỉ. Điều nên tránh là dùng câu sáo ở những chỗ quan trọng, nơi lẽ ra cần một chi tiết riêng để người đọc nhớ nhân vật và cảnh.
Làm sao tìm được so sánh mới mà không sến?
Lấy vật so sánh từ chính đời sống của người đang kể: nghề của họ, quê của họ, những thứ họ thấy mỗi ngày. Một người bán đậu phụ so tay ai đó với đậu phụ mới ép nghe tự nhiên và riêng hơn mọi so sánh hoa mỹ.
Nên đưa bản thảo cho ai đọc thử?
Nên có ít nhất hai kiểu người: một người mê thể loại để chỉ ra chỗ lối mòn, và một người ít đọc thể loại để chỉ ra chỗ khó hiểu. Hỏi họ những câu cụ thể thay vì "truyện có hay không".
Bị chê trong bình luận thì nên làm gì?
Đọc để tìm điều cụ thể đằng sau lời chê, đừng vội tranh cãi. Ghi lại những ý được nhiều người nhắc và cân nhắc sửa ở đó. Lời chê một lần có thể là gu riêng; lời chê lặp lại thường là một vấn đề thật của bản thảo.
Đọc nhiều truyện có làm văn mình dính câu sáo không?
Đọc nhiều chỉ làm dính câu sáo khi đọc mà không để ý. Khi đọc, ghi lại những câu làm bạn dừng lại vì mới lạ, và những câu bạn thấy đã gặp quá nhiều lần. Hai danh sách ấy giúp bạn viết tốt hơn.
