Người ta thích đọc truyện ngược không phải vì thích khổ, mà vì được khóc ở một khoảng cách an toàn, được thấy nỗi buồn của mình có hình dạng, và được tin rằng nỗi đau có thể đi qua. Rất nhiều người đọc ngôn tình từng tự hỏi: sao biết trước sẽ khóc sưng mắt mà vẫn bấm sang chương sau, vẫn tìm đúng những truyện có chữ "ngược" trong phần giới thiệu.
Bài này không chẩn đoán ai và không bảo bạn nên hay không nên đọc gì. Đây là vài cách hiểu, từ góc nhìn của người làm biên tập ngôn tình và của chính người đọc, về chuyện vì sao nước mắt trên trang giấy lại dễ chịu, khi nào nó giúp và khi nào nó bắt đầu làm nặng thêm. Cuối bài có một ranh giới quan trọng: ngược vì hoàn cảnh khác hẳn ngược vì bị hành hạ.
Khóc ở một khoảng cách an toàn
Ngoài đời, nỗi buồn thường đến không báo trước và không có nút tạm dừng. Trong truyện thì có. Bạn chọn lúc mở truyện, chọn đọc tiếp hay gấp lại, biết rằng nhân vật đau chứ không phải mình, và biết rằng sáng mai thức dậy cuộc sống của mình vẫn như cũ. Chính khoảng cách đó làm cho việc khóc trở nên an toàn. Bạn được buồn thật, nhưng không phải trả giá như khi buồn thật.
Từ rất lâu, khi bàn về bi kịch, Aristotle đã nói đến sự thanh lọc cảm xúc: khán giả đi qua thương xót và sợ hãi cùng nhân vật rồi ra về nhẹ hơn. Người đọc ngôn tình ngày nay không cần biết cái tên ấy để cảm nhận điều tương tự. Một trận khóc cho nhân vật nhiều khi là trận khóc mình còn nợ chính mình mà chưa có cớ.
Điều này đặc biệt đúng với những người quen làm chỗ dựa cho người khác: chị cả trong nhà, người mẹ đi làm, cô nhân viên luôn vui vẻ ở văn phòng. Họ ít khi cho phép mình khóc vì chuyện của mình. Khóc vì một nhân vật thì không ai hỏi han, không ai phải lo, và họ được thả lỏng đúng mười lăm phút.
Có một điều lạ mà nhiều người đọc kể lại: họ không khóc ở đám tang người quen, không khóc khi chia tay, nhưng lại khóc nức nở ở chương mười chín của một truyện mạng. Không phải vì họ vô cảm ngoài đời. Ngoài đời, họ bận lo thủ tục, lo cho người khác, lo giữ thể diện. Trước trang truyện, những lớp lo ấy tạm gác lại, và nước mắt dồn từ nhiều chuyện cũ chảy ra một lần. Nếu bạn từng ngạc nhiên vì mình khóc quá dữ với một chi tiết nhỏ, có lẽ chi tiết ấy chỉ là cánh cửa, còn thứ đi qua cửa là của riêng bạn.
Vì sao càng ngược càng muốn đọc tiếp
Truyện ngược có một sức kéo riêng. Khi nhân vật gặp chuyện, người đọc không chịu được cảm giác bỏ họ lại giữa chừng. Ta đọc tiếp không hẳn vì tò mò, mà vì muốn chắc rằng họ ổn. Cái cảm giác "phải đọc cho tới khi họ được bình yên" là một dạng thương rất thật, dù đối tượng là người trên giấy.
Thêm vào đó, càng đi sâu vào nỗi đau, người đọc càng đầu tư nhiều cảm xúc, và càng mong được đền đáp. Đó là lý do một cái kết có hậu sau ba mươi chương ngược lại ngọt hơn hẳn một cái kết có hậu sau ba chương vui. Nỗi chờ làm cho phần thưởng có giá. Người viết hiểu điều này nên thường kéo căng trước khi thả.
Biết cơ chế ấy giúp bạn tự chủ hơn. Khi thấy mình đọc tới ba giờ sáng vì "không thể để nhân vật ở chỗ đó", bạn có thể nhắc mình rằng nhân vật vẫn ở đó vào ngày mai, và truyện đã viết xong cái kết từ lâu, không cần bạn thức để giữ họ. Đặt một mốc dừng ở cuối chương thay vì giữa chương cũng giúp nhiều.
Nỗi buồn có hình dạng thì dễ ôm hơn
Nhiều nỗi buồn ngoài đời rất mù mờ. Bạn thấy nặng ngực mà không gọi được tên: là cô đơn, là tiếc, là giận, hay là sợ. Truyện ngược thì đưa nỗi buồn ra thành hình dạng cụ thể. Một cái ghế cắt tóc bọc da đỏ dưới gốc bàng, một mảnh giấy hẹn ở bến đò, một chiếc nhẫn bị trả lại bên bờ sông. Khi nỗi buồn có hình dạng, ta biết mình đang buồn vì cái gì, và việc biết ấy đã là một bước nhẹ đi.
Ví dụ, trong Tiệm cắt tóc dưới gốc bàng ga Vinh, người đọc khóc không phải vì bệnh tật được tả đáng sợ, mà vì cảnh một người đưa tông đơ cho người kia cạo đầu mình, để hai cái đầu trọc ngồi ăn cháo lươn cùng nhau. Đó là hình dạng của chữ "ở lại". Ai từng chăm người thân ốm sẽ thấy nỗi mệt và nỗi thương của mình được nhìn thấy.
Cũng vì vậy mà nhiều người đọc nói rằng sau khi khóc theo một truyện, họ gọi điện cho mẹ, nhắn tin cho một người bạn lâu không hỏi thăm. Truyện không giải quyết chuyện của họ, nhưng giúp họ nhận ra điều mình đang cần. Một nỗi nhớ, một lời xin lỗi chưa nói, một người cần được hỏi han: những thứ ấy thường nằm sẵn đâu đó, chỉ chờ một nhân vật nói hộ để mình nghe thấy.
Năm lý do người đọc hay kể khi được hỏi
Được khóc mà không phải giải thích. Không ai hỏi vì sao bạn khóc khi đang đọc truyện. Đó là một trong số ít chỗ người lớn được khóc tự nhiên, không ai coi là yếu đuối, không ai phải dỗ.
Muốn thấy nỗi đau được đền đáp. Truyện ngược có hậu cho người đọc niềm tin rằng chờ đợi và chịu đựng có ý nghĩa. Ngoài đời không phải lúc nào cũng thế, nên niềm tin trong truyện càng quý.
Tập trước cho những mất mát. Đọc về một người mất người thân, mất tình yêu, mất sức khoẻ là một cách tập dượt trong tưởng tượng. Nhiều người nói họ hiểu bố mẹ mình hơn sau một truyện về chăm người ốm.
Cảm thấy có người hiểu mình. Khi nhân vật nói đúng câu mình chưa dám nói, người đọc thấy bớt lẻ loi. Cảm giác "hoá ra không chỉ mình" có sức nâng đỡ rất lớn.
Thích cảm giác căng rồi được thả. Cũng như xem một trận bóng hồi hộp, truyện ngược kéo cảm xúc lên cao rồi thả ra. Sau đó người đọc thấy nhẹ, có khi ngủ ngon hơn.
Ngược vì hoàn cảnh và ngược vì bị hành hạ
Chữ "ngược" trong cộng đồng đọc truyện chỉ nhiều thứ khác nhau. Có một ranh giới nên giữ rõ khi chọn truyện và khi mang cảm xúc từ truyện ra đời thật.
| Ngược vì hoàn cảnh | Ngược vì bị hành hạ | |
|---|---|---|
| Ai gây đau | Bệnh tật, nợ nần, chiến tranh, khoảng cách, hiểu lầm | Chính người yêu: đánh, nhục mạ, kiểm soát, ép buộc |
| Hai nhân vật đứng ở đâu | Cùng một phía, chống lại thứ lớn hơn họ | Một người có quyền, người kia chịu đựng |
| Người đọc khóc vì | Thương, tiếc, xúc động trước sự kiên nhẫn | Bất bình, đau thay, đôi khi lại bị cuốn vào |
| Điều dễ mang ra đời thật | Trân trọng người ở lại, biết chờ, biết nói thật | Nhầm tưởng ghen và kiểm soát là bằng chứng yêu |
| Ví dụ trong kho | Truyện chờ đợi, xa xứ, chăm người ốm | Ban biên tập không giới thiệu loại này như hình mẫu |
Bạn vẫn có thể đọc loại thứ hai nếu muốn, văn chương có quyền viết về cái xấu. Điều quan trọng là gọi đúng tên nó: ngoài đời, người làm mình đau rồi xin lỗi bằng một món quà lớn không phải là người yêu mình nhất, mà là người cần được tránh xa.
Khi nào nên đặt truyện xuống
Đọc truyện buồn thường lành, nhưng có những dấu hiệu cho thấy lúc này truyện đang làm nặng thêm thay vì làm nhẹ đi. Đây không phải để chẩn đoán, chỉ để bạn tự quan sát:
- Khóc xong không thấy nhẹ mà thấy trống rỗng kéo dài sang cả ngày hôm sau.
- Bạn tìm đọc truyện buồn để khỏi phải đối mặt một việc cần làm, như một cuộc nói chuyện, một quyết định.
- Bạn bắt đầu so sánh đời mình với truyện theo hướng "đời mình còn khổ hơn mà không ai thương".
- Những chi tiết đau trong truyện làm bạn nhớ lại một chuyện cũ và nỗi nhớ ấy không chịu lắng xuống.
- Bạn ngủ ít đi, ăn ít đi, ít muốn gặp ai, và việc đọc chiếm chỗ của mọi thứ khác.
Nếu có vài dấu hiệu như vậy trong nhiều tuần, hãy chuyển sang truyện nhẹ, đi ra ngoài, và nói chuyện với một người bạn tin. Khi nỗi buồn kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt, gặp chuyên gia tâm lý là một việc bình thường, cũng như đi khám khi đau người.
Đọc truyện ngược cho có ích: vài thói quen nhỏ
Nếu bạn yêu truyện ngược và muốn giữ nó là một niềm vui, vài thói quen dưới đây giúp nhiều người đọc:
- Đọc khi có thời gian khóc xong. Tránh mở truyện nặng lúc nửa đêm trước một ngày làm việc lớn.
- Xen một truyện nhẹ sau mỗi truyện nặng, như ăn chút gừng sau món cay.
- Ghi lại một câu trong truyện làm bạn khóc, và một dòng vì sao. Sau vài tháng đọc lại, bạn sẽ thấy mình đang mang những nỗi gì.
- Chọn truyện mà nỗi đau đến từ hoàn cảnh, nếu đang ở giai đoạn dễ tổn thương.
- Kể truyện cho một người bạn. Nói thành lời cảm xúc của nhân vật là một cách nói về cảm xúc của mình mà không bị lộ.
- Biết dừng: gấp truyện lại không có nghĩa là bỏ, truyện vẫn chờ bạn khi bạn sẵn sàng.
Một gợi ý để bắt đầu: Hẹn nhau rằm tháng Bảy là truyện ngắn ba chương, buồn kiểu ngậm ngùi, đủ để khóc một chút mà không làm bạn nặng lòng cả tuần.
Câu hỏi thường gặp
Thích đọc truyện ngược có phải là có vấn đề tâm lý không?
Không. Thích đọc truyện buồn là sở thích phổ biến, cũng như thích xem phim buồn hay nghe nhạc buồn. Nó chỉ đáng để ý khi việc đọc làm bạn buồn kéo dài, mất ngủ, hoặc thay thế việc đối mặt những chuyện cần giải quyết.
Vì sao khóc khi đọc truyện xong lại thấy nhẹ người?
Nhiều người cảm nhận việc khóc giúp xả bớt căng thẳng tích tụ. Khi khóc vì nhân vật, bạn được buồn ở một khoảng cách an toàn, không phải giải thích với ai, nên cảm giác nhẹ nhõm sau đó khá rõ.
Đọc truyện ngược nhiều có làm mình bi quan hơn không?
Tuỳ người và tuỳ loại truyện. Truyện ngược có hậu thường để lại cảm giác hy vọng, còn đọc dồn dập nhiều truyện bi kịch trong lúc đang buồn có thể làm tâm trạng chùng xuống. Bạn nên để ý cảm giác của mình sau khi đọc và điều chỉnh cho hợp.
Có nên đọc truyện buồn khi đang buồn chuyện riêng?
Có người thấy đỡ hơn vì được khóc, có người thấy nặng hơn. Nếu đang rất buồn, nên chọn truyện có hậu, ngắn, và đọc khi có người ở gần. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, hãy nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia.
Làm sao phân biệt truyện ngược lành mạnh với truyện lãng mạn hoá bạo lực?
Hãy hỏi ai là người gây đau. Nếu nỗi đau đến từ hoàn cảnh và hai nhân vật cùng đứng một phía, đó là kiểu ngược ít rủi ro. Nếu người yêu đánh, nhục mạ, kiểm soát rồi được tha thứ như phần thưởng, cần gọi đúng tên đó là hành vi độc hại.
Học sinh đọc truyện ngược có sao không?
Đọc truyện buồn giúp học sinh hiểu thêm về mất mát và lòng kiên nhẫn. Điều phụ huynh nên để ý là con đọc loại ngược nào, và trò chuyện với con về chuyện ghen tuông, kiểm soát trong truyện không phải là tình yêu ngoài đời.
