Cẩu huyết là cách người đọc gọi những tình tiết drama bị đẩy quá tay: trùng hợp liên tiếp, bi kịch dồn dập, hiểu lầm chỉ cần một câu là gỡ mà không ai nói, nhân vật ngất, mất trí nhớ, phát hiện con riêng, tất cả trong vài chương. Chữ này mượn từ tiếng Trung, nghĩa đen là máu chó, và thường được dùng với giọng vừa chê vừa thương.
Điều thú vị là người ta chê cẩu huyết nhưng vẫn đọc, vẫn xem, vẫn kể cho nhau nghe. Bài này giải thích cẩu huyết là gì, những đạo cụ quen mặt của nó, vì sao nó cuốn, và điều quan trọng hơn: cẩu huyết nằm ở cách kể chứ không nằm ở bản thân sự kiện. Cùng một tình tiết, người viết vụng biến nó thành trò hề, người viết khéo biến nó thành khoảnh khắc đáng nhớ.
Chữ cẩu huyết từ đâu ra
Theo cách giải thích hay gặp, chữ này bắt nguồn từ một thành ngữ trong giới sân khấu Trung Hoa, chỉ lối diễn làm quá để câu khán giả: gào to hơn, khóc nhiều hơn, động tác lớn hơn mức cần. Dần dần, người xem phim và đọc truyện dùng nó cho những câu chuyện mà tình tiết bị phóng đại để tạo cảm xúc mạnh, bất chấp hợp lý hay không.
Trong cộng đồng đọc ngôn tình tiếng Việt, “cẩu huyết” không hẳn là lời chê. Có người dùng nó như một nhãn thể loại: “mình đang thèm một truyện cẩu huyết”. Ý là muốn một câu chuyện dồn dập, nhiều cú lật, khóc cười liên tục, không cần tinh tế. Giống như có hôm người ta thèm một món nhiều dầu mỡ dù biết không tốt cho sức khoẻ.
Người Việt vốn quen với thứ cảm xúc này từ lâu, trước cả ngôn tình mạng: những vở cải lương nhiều nước mắt, những bộ phim truyền hình dài tập mà cả nhà ngồi xem rồi cùng bực với nhân vật phản diện. Cẩu huyết vì thế không phải thứ xa lạ; nó chỉ là tên gọi mới cho một khẩu vị cũ.
Kho đạo cụ cẩu huyết quen mặt
Nếu đọc nhiều, bạn sẽ thấy cẩu huyết hay dùng đi dùng lại một bộ đạo cụ. Bản thân các đạo cụ không xấu; chúng chỉ thành cẩu huyết khi được dùng dày đặc và vô cớ. Phần cơ chế của từng mô-típ có bài riêng ở danh mục mô-típ; ở đây chỉ điểm danh để bạn nhận mặt:
- Tai nạn đúng lúc, xảy ra đúng ngày cầu hôn, đúng đêm trước đám cưới.
- Mất trí nhớ, nhất là mất đúng phần ký ức về người yêu.
- Con riêng bí mật xuất hiện sau nhiều năm.
- Người tưởng đã chết trở về đúng lúc người kia sắp lấy người khác.
- Bệnh nan y được phát hiện để tạo cớ chia tay.
- Nhận nhầm người, tráo con, tráo thân phận.
- Mẹ của người yêu cầm tiền tới bảo rời xa con trai bà.
- Hiểu lầm chỉ cần một câu là gỡ nhưng không ai chịu nói câu đó suốt hai mươi chương.
Một truyện dùng một hai đạo cụ trong danh sách là chuyện bình thường của thể loại. Một truyện dùng năm sáu cái trong mười chương thì gần như chắc chắn được người đọc xếp vào hàng cẩu huyết, dù tác giả có muốn hay không.
Vì sao biết là quá tay mà vẫn đọc
Tốc độ. Cẩu huyết không có đoạn nào nhàn. Chương nào cũng có biến, và người đọc bị kéo đi như ngồi xe đổ dốc. Sau một ngày dài, có người chỉ muốn một thứ không bắt mình phải nghĩ.
Cảm xúc rõ ràng. Truyện tinh tế bắt người đọc tự cảm nhận; truyện cẩu huyết bảo thẳng lúc nào nên khóc, lúc nào nên giận. Có những ngày, sự rõ ràng ấy là một kiểu nghỉ ngơi.
Niềm vui phán xét. Người đọc được đứng ngoài, bực với nhân vật ngốc, ghét kẻ xấu, mong kẻ xấu bị trừng phạt. Cảm xúc ấy giải toả được những bực bội không nói ra được ngoài đời.
Niềm vui chung. Cẩu huyết là chất liệu tuyệt vời để kể cho bạn bè nghe và cùng cười. Không ai bàn tán sôi nổi về một truyện chẳng có gì xảy ra; người ta bàn về cái truyện mà nữ chính ngất ba lần trong một chương.
Sự tự do khỏi logic. Biết là truyện không nhằm hợp lý, người đọc thả mình theo. Giống như xem ảo thuật, biết là có mẹo nhưng vẫn thích.
Cẩu huyết nằm ở cách kể, không ở sự kiện
Đây là điều quan trọng nhất của bài. Người tưởng đã chết trở về đúng hai tuần trước đám cưới của người yêu cũ là tình huống cẩu huyết bậc nhất. Nhưng Người đàn ông thứ hai ở Quỳnh Lưu dùng đúng tình huống ấy mà không hề cẩu huyết. Người đi tàu cá viễn dương bặt tin ba năm, cả làng biển tin anh đã chết, cô gái nhận lời cưới thầy giáo tử tế nhất cô biết, rồi anh trở về, gầy rộc, mất ba cái răng. Cả câu chuyện được kể bằng giọng của chính người đàn ông thứ hai, một thầy giáo chậm nói, chậm quyết, và tự nhận mình đã biết thân phận ấy từ đầu.
Cái làm nên khác biệt là những chi tiết đời thật: ba cái răng mất, công ty môi giới đổi tên đổi trụ sở, người mẹ lập bàn thờ con vì không chịu nổi cảnh không biết sống chết. Tình huống lớn được đỡ bằng những chi tiết nhỏ chính xác, nên người đọc tin.
Tương tự, một đứa con bí mật có thể chỉ là cú lật rẻ tiền, hoặc có thể như trong Gambit vua ở giải cờ thiếu nhi thành phố Vinh: người đàn ông làm trọng tài một giải cờ thiếu nhi thấy cậu bé tám tuổi mở ván bằng thế cờ thí tốt liều lĩnh mà cả đời anh chỉ dạy cho đúng một người. Sự thật không được hét lên, nó hiện ra qua một nước cờ.
Cùng một tình tiết, bản cẩu huyết và bản tiết chế
Đặt cạnh nhau sẽ thấy: không có tình tiết nào bị cấm, chỉ có cách xử lý vụng hay khéo.
| Tình tiết | Bản cẩu huyết | Bản tiết chế |
|---|---|---|
| Mất trí nhớ | Quên đúng người yêu, nhớ ra đúng lúc kịch tính nhất | Người còn nhớ ghi nhật ký từng ngày, đối diện với câu hỏi nên nói gì |
| Con bí mật | Lộ ra trong một bữa tiệc trước mặt mọi người | Lộ ra qua một thói quen, một nét giống, một nước cờ |
| Người tưởng chết trở về | Xuất hiện giữa lễ cưới, cả hội trường ngất xỉu | Trở về với thân thể tàn tạ, và người ở lại phải nói chuyện thẳng thắn |
| Ly hôn bất ngờ | Ném đơn vào mặt giữa cơn cãi vã | Nấu bữa cơm cuối rồi để tờ đơn dưới lồng bàn |
| Mẹ chồng cầm tiền | Ném phong bì, buông lời sỉ nhục | Nói một câu nhỏ mà ám ảnh cả mấy năm |
Dòng ly hôn bất ngờ lấy cảm hứng từ Chiếc nón soi nắng ở Kim Long: tám năm lấy nhau, năm năm mong con, một tối thứ Sáu người chồng tự tay nấu cơm rồi để tờ đơn ly hôn dưới lồng bàn. Không ai gào lên, và chính sự im lặng ấy làm người đọc thắt lòng.
Cẩu huyết vô hại và cẩu huyết độc
Phần lớn cẩu huyết là vô hại: nhiều nước mắt, nhiều trùng hợp, đọc xong cười rồi quên. Nhưng có một nhánh cẩu huyết cần nhìn tỉnh táo hơn. Đó là những truyện dùng bạo lực và cưỡng ép làm đạo cụ kịch tính: bắt cóc để giữ người yêu, ép cưới, giam lỏng, rồi tất cả được gói lại bằng câu “vì anh yêu em quá”. Những tình tiết ấy ngoài đời là phạm pháp và gây tổn thương thật, và một truyện coi chúng là gia vị lãng mạn là truyện đang làm hỏng khẩu vị của người đọc, nhất là người đọc trẻ.
Nhánh thứ hai đáng dè chừng là cẩu huyết lấy bệnh tật, khuyết tật làm trò. Bệnh nan y xuất hiện chỉ để tạo cớ chia tay rồi biến mất khi không cần nữa; người khuyết tật chỉ để đáng thương. Những truyện như vậy vô tình xem nhẹ trải nghiệm của những người đang sống thật với bệnh tật.
Phân biệt không khó: hỏi xem tình tiết ấy có làm ai bị coi thường hay bị tổn hại mà truyện lại khen ngợi không. Nếu có, đó không còn là drama vô hại.
Ngôn tình Việt viết mới có ít cẩu huyết hơn không
Một nhận xét hay nghe từ người đọc kho truyện Việt viết mới: đọc thấy “thật” hơn truyện mạng dịch. Phần nào đúng, và lý do khá thú vị. Khi câu chuyện đặt ở một con hẻm Sài Gòn, một làng chài Nghệ An hay một khu tập thể Hà Nội, người viết bị chính bối cảnh kéo về mặt đất. Người đọc biết một chuyến tàu cá viễn dương đi bao lâu, biết bà con trong xóm phản ứng ra sao khi có người lạ, nên tác giả khó lòng để mọi thứ trùng hợp vô cớ.
Nhưng ít cẩu huyết không có nghĩa là ít kịch tính. Ngôn tình Việt viết mới vẫn dùng đủ đạo cụ quen: người trở về, con bí mật, lời hứa hôn từ đời ông, hiểu lầm mười năm. Chỉ là chúng thường được đặt trong một mạng lưới đời sống đủ dày: nghề nghiệp, món ăn, giọng nói vùng miền, những người hàng xóm có ý kiến riêng. Mạng lưới ấy làm tình tiết lớn có chỗ bám.
Với người đọc, đó là một gợi ý chọn truyện: nếu bạn thích cảm xúc mạnh mà không muốn thấy mình bị dắt mũi, hãy tìm những truyện có bối cảnh cụ thể, gọi được tên con phố, tên nghề, tên món ăn. Bối cảnh càng cụ thể, tác giả càng khó buông tay cho cẩu huyết lấn át.
Thưởng thức cẩu huyết một cách tỉnh
Đọc cẩu huyết không có gì đáng xấu hổ. Chỉ cần nhớ mình đang chơi một trò chơi cảm xúc, và giữ vài nguyên tắc nhỏ:
- Đọc như xem một vở diễn: biết là phóng đại, tận hưởng sự phóng đại, không mang nó về làm khuôn cho đời thật.
- Đừng dùng cẩu huyết làm thước đo tình yêu ngoài đời. Người yêu bạn không cần phải lao ra trước xe tải để chứng minh điều gì.
- Xen kẽ với những truyện tinh tế hơn, để giữ được khả năng cảm nhận những cảm xúc nhỏ.
- Dùng cẩu huyết làm chuyện vui với bạn bè, cùng cười, cùng bực, cùng đoán cú lật tiếp theo.
- Bỏ qua không áy náy những truyện mà bạo lực và cưỡng ép được khen là lãng mạn.
Biết gọi tên cẩu huyết là bước đầu của một người đọc sành. Người đọc sành không nhất thiết chê cẩu huyết; họ chỉ biết lúc nào mình đang ăn món nhiều dầu mỡ, và biết lúc nào nên đổi sang một bát canh.
Câu hỏi thường gặp
Cẩu huyết có phải là lời chê không?
Thường có chút chê, nhưng cũng có thể là cách gọi thân mật cho một kiểu truyện drama dồn dập. Nhiều người đọc chủ động tìm truyện cẩu huyết để giải trí, giống như tìm một bộ phim truyền hình nhiều nước mắt.
Truyện ngược có phải là truyện cẩu huyết không?
Không nhất thiết. Ngược nói về mức độ đau của truyện, còn cẩu huyết nói về cách đẩy tình tiết quá tay. Một truyện ngược có thể rất tiết chế, và một truyện ngọt hài cũng có thể đầy tình tiết cẩu huyết.
Vì sao phim chuyển thể từ ngôn tình hay bị chê cẩu huyết hơn bản truyện?
Phim phải nén nhiều chương vào ít tập, nên các cú lật dồn sát nhau hơn, và diễn xuất có khi đẩy cảm xúc lên cao. Bản truyện có chỗ để giải thích động cơ, nên cùng tình tiết đọc lại thấy hợp lý hơn.
Làm sao biết một truyện có nhiều cẩu huyết trước khi đọc?
Đọc văn án: nếu trong vài câu đã có tai nạn, mất trí nhớ, con riêng và hôn ước bị phá cùng lúc, nhiều khả năng truyện rất dồn dập. Xem thêm vài bình luận ở các chương đầu để biết người đọc cảm nhận thế nào.
Đọc nhiều truyện cẩu huyết có ảnh hưởng gì không?
Với người đọc trưởng thành, thường là không, miễn là phân biệt được truyện với đời. Với người đọc trẻ, nên lưu ý những truyện coi bạo lực và cưỡng ép là lãng mạn, vì đó là phần có thể để lại hình mẫu tình yêu sai.
