Ngôn tình hài hước là những truyện tình mà tiếng cười gánh phần lớn câu chuyện: tình huống trớ trêu, đối đáp nhanh, nhân vật phụ lắm chuyện, và hai người yêu nhau qua những lần làm nhau bật cười. Đây là sắc độ dễ đọc nhất của ngôn tình, hợp với người mới bắt đầu, hợp với ngày mệt, và cũng là sắc độ được đọc lại nhiều nhất.
Nhưng hài trong ngôn tình không giống hài trên sân khấu tạp kỹ. Nó không chỉ để cười rồi thôi; nó là cách hai nhân vật tìm thấy nhau. Một cặp đôi cười được cùng một chuyện là một cặp đôi nhìn đời bằng cùng một góc. Bài này bàn về những nguồn tiếng cười quen thuộc của ngôn tình hài, khoảnh khắc cái hài chuyển thành cảm động, và lằn ranh giữa hài duyên với hài kém duyên.
Hài trong ngôn tình phục vụ chuyện tình
Trong một truyện hài tạp kỹ, mỗi câu đùa chỉ cần buồn cười. Trong ngôn tình hài, mỗi câu đùa còn phải làm thêm một việc: cho thấy hai nhân vật đang dần hiểu nhau. Khi một người bắt được câu đùa của người kia, đáp lại đúng nhịp, người đọc thấy một sợi dây đang nối. Khi một người cười một mình còn người kia không hiểu, người đọc thấy khoảng cách.
Đó là lý do những cặp đôi hay trêu nhau trong truyện thường được người đọc thương nhất. Trêu nhau đòi hỏi phải để ý. Bạn không thể trêu một người mà bạn không biết họ ngại gì, tự hào gì, sợ gì. Mỗi câu trêu là một bằng chứng nhỏ của sự chú ý, giống như món quà nhưng không cần tiền.
Tiếng cười còn có tác dụng làm mềm câu chuyện. Một truyện hài vẫn có thể chạm vào chuyện nặng: ly hôn, tuổi già, nợ nần, mất việc. Nhưng nó chạm bằng tay nhẹ, để người đọc không bị đè xuống. Khi cái nặng xuất hiện giữa những trang cười, nó thường đi vào lòng người đọc sâu hơn, vì họ không kịp phòng bị.
Năm nguồn tiếng cười quen thuộc
Tình huống trớ trêu. Trong Con trăn đuôi dấu hỏi trên trần nhà tầng chín, tác giả bộ truyện tranh thiếu nhi về chú trăn đáng yêu nhất Sài Gòn lại đứng trên máy giặt lúc một giờ sáng, tay cầm cái vá xào, gọi đường dây bắt rắn vì trên trần nhà tắm có một con trăn ba mét. Cái buồn cười nằm ở khoảng cách giữa con người ta vẽ ra và con người ta là.
Sự nghiêm túc đặt sai chỗ. Năm lá đơn kiện con ngỗng Ông Cả có thầy đồ từ kinh thành về làng, ba hôm đã nộp đơn kiện con ngỗng đực nhà bên ăn trụi luống cải; cô nuôi ngỗng kiện lại rằng tiếng học trò đọc bài làm ngỗng mái không chịu đẻ. Hai người lớn dùng thủ tục quan trọng cho một chuyện nhỏ, và chính sự trang nghiêm ấy gây cười.
Hiểu lầm đôi chiều. Trong Lá bảy cơ dưới khe cửa căn hộ 1207, cô gái nhìn qua mắt thần thấy anh hàng xóm sáng xách lồng chim trùm vải đen, tối vác hộp gỗ dài như quan tài; anh nhìn qua mắt thần bên kia thấy khách ra khỏi nhà cô mặt mũi đầy máu. Cùng một sáng thứ Hai, hai người cùng viết đơn tố cáo nhau.
Đối đáp nhanh. Hai người thông minh ngang nhau, câu nào đáp câu nấy. Kiểu hài này đòi hỏi tác giả viết thoại giỏi, và khi thành công thì người đọc muốn chép lại cả đoạn.
Nhân vật phụ lắm chuyện. Bà cụ đầu ngõ, ông tổ trưởng, cô bạn thân, con mèo. Nhân vật phụ hài giữ nhịp cho truyện, nói thay người đọc những điều cặp đôi không chịu nói.
Hài để nói điều khó nói
Có một khoảnh khắc rất đẹp mà truyện hài nào hay cũng có: lúc câu đùa dừng lại. Nhân vật quen dùng tiếng cười để che cảm xúc, và đến một lúc, họ không đùa nữa. Câu nói thật đầu tiên sau hàng chục câu trêu nặng hơn mọi lời tỏ tình viết hoa.
Trong Thẻ vàng cho anh đội trưởng áo cam, anh đội trưởng của đội bóng toàn ông chủ tiệm Chợ Lớn ăn thẻ vàng chỉ vì nói đồng hồ của cô trọng tài chạy nhanh hai phút. Anh nói đúng, vì anh là thợ sửa đồng hồ. Một câu cãi trọng tài nghe thì buồn cười, nhưng thật ra là bằng chứng anh đã nhìn cái đồng hồ trên tay cô kỹ đến mức nào. Truyện còn giữ một câu hỏi cho người đọc: người thợ ấy lập cả một đội bóng là vì ai.
Đây là kỹ thuật mà người đọc tinh sẽ thích: trong ngôn tình hài, câu đùa thường là lời tỏ tình được nguỵ trang. Đọc lại một truyện hài lần thứ hai, bạn sẽ thấy những câu tưởng chỉ để cười hoá ra nói rất nhiều.
Khi cái hài chuyển thành cảm động
Truyện hài hay nhất thường có một cú rẽ: giữa những tình huống buồn cười, một chi tiết nhỏ bỗng làm người đọc lặng đi. Cú rẽ ấy không phá hỏng tiếng cười mà làm nó có nghĩa. Người đọc hiểu ra rằng hai nhân vật đùa nhiều như thế là vì có một điều gì đó họ chưa dám chạm vào.
Hai luật sư và quyền nuôi con chó Ruốc dựng trên một tình huống thuần hài: vụ ly hôn đã chia xong căn hộ, xe máy, tủ lạnh, chỉ còn cãi nhau về một con chó cỏ lông vàng. Nhưng luật sư bên chồng là người mười năm trước đã thắng cô ở phiên toà giả định năm cuối, và đến giờ vẫn cầm cây bút bốn màu của cô. Chỉ một chi tiết, và cả câu chuyện vui có thêm một tầng thời gian.
Với người viết, đây là bài học về liều lượng: cảm động quá sớm làm truyện nặng nề, quá muộn thì người đọc đã quen cười và không kịp chuyển cảm xúc. Với người đọc, đây là lý do truyện hài hay ít khi bị quên ngay sau khi gấp lại.
Hài duyên và hài kém duyên
Không phải câu đùa nào cũng vô hại. Có những kiểu hài làm người đọc cười lúc đầu, rồi thấy khó chịu khi nghĩ lại. Bảng dưới phân biệt hai loại.
| Kiểu hài | Hài duyên | Hài kém duyên |
|---|---|---|
| Nhắm vào ai | Tình huống, chính mình, sự vô lý của đời | Người yếu thế, người khuyết tật, người nghèo |
| Ngoại hình | Không lấy làm chuyện cười | Chê béo, chê lùn, chê da đen để gây cười |
| Vùng miền | Giọng nói, món ăn được kể bằng sự trìu mến | Giễu giọng, giễu quê để hạ thấp |
| Bạo lực | Không có, hoặc được gọi đúng tên | Cú tát, cú đẩy được coi là màn trêu đùa |
| Nhịp | Biết dừng, biết chuyển sang lặng | Lặp một kiểu đùa tới mức nhàm |
Cột bên phải từng khá phổ biến trong truyện và phim một thời. Ngày nay người đọc nhạy hơn, và một truyện hài muốn được nhớ lâu cần cười với người ta, không cười vào người ta.
Hài kiểu Việt: chợ, xóm và giọng nói
Ngôn tình hài Việt có một kho chất liệu riêng mà truyện dịch không có. Đó là tiếng rao, tiếng cãi nhau ở chợ, cuộc họp tổ dân phố, nhóm chat của ba anh em lập ra để điều tra bố đi hẹn hò. Đó là cách một bà cụ miền Trung gọi người yêu của cháu bằng một từ mà người miền Bắc phải hỏi lại. Đó là những vật rất Việt: cái vá xào, chiếc xe đạp cũ, cái bạt che mưa giữa hai sạp chợ.
Chất liệu ấy làm tiếng cười gần gũi hơn, vì người đọc nhận ra cảnh mình từng thấy. Nó cũng đặt ra một yêu cầu: giọng nói vùng miền nên được kể bằng sự trìu mến chứ không phải để chế giễu. Một nhân vật nói giọng Quảng, giọng Nghệ, giọng miền Tây có thể rất buồn cười, nhưng người đọc ở vùng đó phải thấy mình được thương, không thấy mình bị lấy làm trò.
Trong ngôn tình dịch, nhiều bạn đọc Việt vẫn nhắc tới những truyện như Sam Sam đến rồi của Cố Mạn như một ví dụ về giọng hài nhẹ nhàng, dễ thương. Ngôn tình Việt viết mới đang tìm một giọng hài của riêng mình, và chợ, xóm, giọng nói chính là chỗ bắt đầu.
Vì sao truyện hài khó viết hơn truyện buồn
Người viết lâu năm hay nói một câu: làm người ta khóc dễ hơn làm người ta cười. Nỗi buồn khá phổ quát; một người mẹ chờ con, một cuộc chia tay ở bến tàu, ai đọc cũng hiểu. Còn cái cười phụ thuộc vào nhịp, vào ngữ cảnh, vào việc người đọc có chung một khung tham chiếu với người viết hay không. Một câu đùa chậm nửa nhịp là mất duyên; một câu đùa phải giải thích thì không còn buồn cười.
Truyện hài còn khó ở chỗ phải giữ được nhân vật đáng tin. Khi mọi thứ đều để gây cười, nhân vật dễ thành con rối, làm những việc ngớ ngẩn chỉ vì cảnh cần. Truyện hài hay để nhân vật hành động hoàn toàn hợp lý với tính cách của họ, và cái buồn cười nảy ra từ chỗ tính cách ấy va vào hoàn cảnh. Ông thầy đồ kiện con ngỗng vì ông là người tin vào giấy tờ; cô thợ khoá không hiểu vì sao khoá cứ sập vì cô nhìn mọi thứ như một cái khoá.
Hiểu điều này, người đọc sẽ thấy quý những truyện hài viết tốt hơn. Đằng sau mỗi trang dễ đọc là rất nhiều lần người viết cắt bớt, đổi chữ, dời một câu thoại lên trước hay ra sau để tiếng cười rơi đúng chỗ.
Truyện hài hợp với ai và đọc lúc nào
Ngôn tình hài là sắc độ dễ chia sẻ nhất. Nó đặc biệt hợp trong những trường hợp sau:
- Người mới bắt đầu đọc ngôn tình, chưa quen thuật ngữ, cần một truyện dễ vào.
- Sau một ngày làm việc căng thẳng, cần cười mà không phải nghĩ nhiều.
- Sau khi đọc xong một truyện ngược nặng, cần lấy lại cân bằng.
- Khi muốn giới thiệu ngôn tình cho bạn bè, người yêu, hoặc bố mẹ, vì tiếng cười vượt qua được định kiến “ngôn tình là sến”.
- Khi đọc trên xe buýt, giờ nghỉ trưa, những quãng thời gian ngắn, vì truyện hài thường có chương ngắn và mỗi chương một tình huống trọn vẹn.
Nếu bạn đang buồn sâu và cần được khóc, truyện hài có thể làm bạn thấy lạc nhịp. Khi ấy, cứ để dành nó cho vài hôm sau, như để dành một món ngon cho ngày đẹp trời.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn tình hài và ngôn tình sủng khác nhau thế nào?
Sủng nói về cách cặp đôi yêu chiều nhau, hài nói về nguồn cảm xúc chính của truyện là tiếng cười. Hai thứ hay đi cùng nhau, nhưng một truyện hài có thể có cặp đôi cãi nhau suốt, chẳng chiều ai.
Truyện hài có viết được về chuyện buồn không?
Có, và thường rất hay. Tiếng cười giúp người đọc tiếp cận chuyện buồn như ly hôn, tuổi già, mất việc mà không bị đè nặng. Điều quan trọng là không lấy nỗi đau của người yếu thế làm trò cười.
Vì sao truyện hài khó viết hơn truyện buồn?
Vì cái buồn khá phổ quát, còn cái hài phụ thuộc nhịp, ngữ cảnh và văn hoá. Một câu đùa chậm nửa nhịp là mất duyên, và câu đùa của vùng này có khi vùng khác không hiểu.
Truyện hài có hợp với tuổi mới lớn không?
Thường là hợp, vì ít cảnh nặng nề. Phụ huynh vẫn nên lướt qua để chắc truyện không dùng kiểu hài chê ngoại hình hoặc coi bạo lực là trò đùa.
Làm sao biết một truyện hài trước khi đọc?
Đọc văn án: truyện hài thường mở bằng một tình huống trớ trêu, cụ thể, có giờ giấc và đồ vật rõ ràng. Thẻ truyện như ngọt hài, hài hước, oan gia cũng là gợi ý tốt.
