Văn án cho biết truyện hứa gì, chương đầu cho biết tác giả có giữ được lời hứa ấy hay không; đọc kỹ cả hai trong khoảng mười phút là đủ để quyết định có theo một truyện ngôn tình hay không. Phần lớn người đọc chỉ liếc văn án rồi nhảy vào, đọc tới chương năm mới thấy không hợp, và tiếc mấy tối đã bỏ ra.
Bài này chỉ cách đọc hai thứ ấy như một biên tập viên đọc bản thảo: văn án đang đặt ra tình huống gì, gài câu hỏi gì, hứa cảm xúc gì; trang đầu có nhân vật đang muốn một điều cụ thể không, có chi tiết nào sống không, giọng văn có làm bạn muốn đọc tiếp không. Các ví dụ lấy từ truyện ngôn tình Việt viết mới trong kho aitruyen.com, để bạn mở ra đối chiếu ngay.
Văn án làm ba việc: đặt tình huống, gài câu hỏi, hứa một cảm xúc
Một văn án tốt hiếm khi dài. Nó chỉ cần ba thứ. Thứ nhất là một tình huống cụ thể, có người, có nơi chốn, có chuyện xảy ra. Thứ hai là một câu hỏi người đọc muốn biết câu trả lời. Thứ ba là một gợi ý về sắc độ cảm xúc: truyện này sẽ làm bạn cười, làm bạn hồi hộp, hay làm bạn khóc.
Lấy văn án của Chín lần mở cửa cho anh hàng xóm làm ví dụ. Tình huống: hai giờ sáng, một anh hàng xóm mặc đồ ngủ xanh lá mạ, nách kẹp con mèo, gõ cửa tiệm khoá nhờ mở cửa nhà mình. Câu hỏi: vì sao cái khoá nhà bên cứ tự sập, lần thứ hai, thứ ba, thứ tư. Cảm xúc: bộ đồ ngủ xanh lá mạ và con mèo đã báo trước đây là một truyện vui. Câu cuối văn án, nữ chính tới lần thứ tám thì ngước nhìn lên ban công, là một cái móc: người đọc hiểu cô sắp phát hiện ra điều gì đó, nhưng chưa biết là gì.
Khi đọc văn án, thử tự trả lời ba câu: tình huống là gì, câu hỏi là gì, mình sẽ cảm thấy thế nào. Trả lời được cả ba trong vài giây, văn án đó làm đúng việc. Nếu đọc xong bạn chỉ nhớ được những tính từ như "lạnh lùng", "tài giỏi", "định mệnh" mà không nhớ một sự việc nào, văn án đang tả nhân vật thay vì kể chuyện, và đó thường là dấu hiệu chương đầu cũng sẽ như vậy.
Dấu hiệu văn án đáng tin và văn án đáng ngờ
Không có công thức tuyệt đối, nhưng một số dấu hiệu lặp lại đủ nhiều để dùng làm bộ lọc nhanh:
| Văn án đáng tin | Văn án đáng ngờ |
|---|---|
| Có một sự việc cụ thể: một vạch phấn kẻ giữa phố, một bản giao ước, một cuộc gọi lúc nửa đêm | Chỉ có tính từ khen nhân vật: đẹp trai nhất, giàu nhất, lạnh lùng nhất |
| Có giờ giấc, nơi chốn, nghề nghiệp rõ | Bối cảnh mù mờ, "một thành phố", "một tập đoàn lớn" |
| Câu cuối mở ra một câu hỏi | Câu cuối kể luôn cái kết hoặc tóm hết cốt truyện |
| Giọng văn án giống giọng truyện | Văn án viết rất kêu, nhưng chương đầu lại khác hẳn |
| Nhân vật nữ có mục tiêu của riêng mình | Nữ chính chỉ được định nghĩa qua việc ai yêu cô |
| Biết dừng đúng chỗ, ngắn | Dài cả trang, kể hết các nhân vật phụ |
Một văn án đáng ngờ không có nghĩa truyện dở; nhiều tác giả viết truyện giỏi mà viết văn án vụng. Nhưng gặp ba bốn dấu hiệu bên phải cùng lúc thì nên đọc thêm chương đầu thật kỹ trước khi quyết định theo.
Câu đầu tiên của chương một nói được rất nhiều
Người viết chuyên nghiệp dành nhiều thời gian cho câu mở đầu hơn bất cứ câu nào khác, vì đó là chỗ người đọc quyết định ở lại hay đi. Bạn không cần viết, nhưng nên tập đọc câu đầu với con mắt ấy. Câu đầu có đưa bạn vào giữa một sự việc không? Có một hình ảnh lạ không? Có giọng nói của ai đó không?
Cô pháp chế gạch chữ nhất mở bằng một câu thoại hỏi vặn, đại ý: chị gạch chữ "nhất" thì em lấy gì mà bán nước mắm. Chỉ một câu mà người đọc đã biết có hai người đang đối đầu, một người làm quảng cáo, một người có quyền gạch, và mâu thuẫn xoay quanh một chữ. Mấy đoạn tiếp theo cho thấy cuộn giấy in dài gần ba mét trải trên sàn, vạch bút bi đỏ "gạch chéo, gọn gàng, không run tay". Đó là chi tiết của người viết biết nhìn: cách gạch cho biết tính người gạch.
So với kiểu mở đầu "Trời hôm ấy rất đẹp, nắng vàng rực rỡ…" kéo dài nửa trang tả cảnh chung chung, bạn sẽ thấy ngay khác biệt. Không phải mở bằng tả cảnh là dở; mở bằng tả cảnh mà cảnh không có gì riêng mới là dở. Câu đầu nào khiến bạn đọc câu thứ hai mà không cần cố, câu đó đang làm tốt việc của nó.
Trang đầu: nhân vật có đang muốn một điều cụ thể không
Đây là phép thử quan trọng nhất mà nhiều người đọc không gọi được tên. Truyện hấp dẫn khi có ai đó muốn một điều và gặp trở ngại. Trong trang đầu, bạn nên thấy ít nhất một nhân vật đang muốn gì đó, dù nhỏ: muốn khói đừng bay sang nồi chè, muốn mở được cái két, muốn giữ được hiệu thuốc của cha.
Ở Cây đàn câm trong nhà họ Tống, trang đầu là cảnh bà giúp việc kéo tấm khăn phủ khỏi cây đàn piano cũ, chậm "như người ta kéo chăn cho một đứa trẻ đang ngủ", bụi mịn rơi xuống như bột nếp. Nữ chính là thợ sửa đàn, được thuê phục chế cây đàn không ai dám đụng. Ta biết cô muốn làm tốt việc của mình, và qua văn án ta biết cây đàn này nối với một tai nạn của bố cô mười lăm năm trước. Mong muốn nghề nghiệp và mong muốn biết sự thật chồng lên nhau ngay từ trang đầu, nên dù cảnh chậm, người đọc vẫn bị kéo đi.
Ngược lại, có những chương đầu dành cả chục trang giới thiệu gia thế, ngoại hình, sở thích của nam nữ chính mà không ai muốn gì cả. Đọc kiểu ấy giống ngồi nghe người ta đọc sơ yếu lý lịch. Nếu hết chương một mà bạn vẫn không nói được nhân vật chính đang muốn gì, đó là tín hiệu đáng lưu ý.
Giọng văn: bốn phép thử đơn giản
Đọc to một đoạn. Chọn đoạn bất kỳ ở chương đầu, đọc thành tiếng. Câu văn tốt có nhịp, đọc lên không vấp. Câu văn vụng thường dài lê thê, lặp chữ, hoặc ngắt quãng lạ.
Tìm một chi tiết chỉ truyện này mới có. Một con mèo béo nhìn nữ chính "bằng ánh mắt của kẻ không có trách nhiệm gì trong chuyện này" là chi tiết riêng. "Đôi mắt sâu thẳm" là chi tiết của trăm truyện.
Nghe thoại có ra người không. Hai nhân vật nói chuyện, che tên đi, bạn có đoán được ai đang nói không? Nếu ai cũng nói giống nhau, nhân vật chưa được dựng kỹ.
Đếm tính từ khen. Một trang có quá nhiều "hoàn mỹ", "tuyệt sắc", "lạnh lùng" thường là trang đang kể lể thay vì cho thấy. Người viết vững tay để hành động nói thay: một người lạnh lùng thì gạch bản thảo không run tay, không cần tác giả gọi tên tính ấy ra.
Xem tác giả có tin người đọc không. Truyện tốt để bạn tự hiểu một số điều. Truyện vụng giải thích mọi thứ hai lần: cho nhân vật làm một việc, rồi thêm một câu "cô làm vậy vì cô đang ghen". Gặp nhiều câu giải thích kiểu ấy ngay chương đầu, cả truyện thường sẽ như thế.
Quy trình mười phút trước khi theo một truyện
Gom các phép thử trên thành một thói quen gọn. Làm vài lần là thành phản xạ:
- Đọc văn án, tự trả lời ba câu: tình huống, câu hỏi, cảm xúc. Không trả lời được thì cân nhắc ngay từ đây.
- Xem số chương và tình trạng đã hoàn hay chưa, đối chiếu với thời gian bạn có.
- Đọc nguyên chương một, không lướt. Gạch trong đầu: nhân vật chính muốn gì, chi tiết nào riêng, câu nào làm bạn mỉm cười hay chột dạ.
- Đọc đoạn mở của chương hai. Nếu bạn muốn đọc tiếp tới hết chương hai, truyện đã giữ được bạn.
- Nếu đang phân vân, hỏi một câu duy nhất: mình có muốn biết chuyện gì xảy ra với người này không. Có thì theo, không thì đổi truyện, không tiếc.
Mười phút nghe như nhiều, nhưng so với hai tuần đọc một truyện rồi bỏ ở giữa thì đây là món đầu tư rẻ nhất của người đọc.
Khi văn án hay mà chương đầu hụt, và ngược lại
Hai trường hợp này gặp khá thường. Văn án hay mà chương đầu hụt nghĩa là tác giả có ý tưởng tốt nhưng chưa vững tay kể. Bạn có thể cho thêm một chương; nếu chương hai vẫn lan man, đừng cố, vì truyện dài hiếm khi khá lên nhiều ở giữa.
Văn án nhạt mà chương đầu hay thì đáng quý hơn. Đó là tác giả giỏi viết truyện, kém tự giới thiệu. Nhiều truyện đáng nhớ nằm ở đây, và chỉ người chịu đọc chương đầu mới tìm thấy. Đây cũng là lý do không nên lướt qua một truyện chỉ vì văn án không gây ấn tượng; khi có thời gian, hãy mở chương đầu của vài truyện văn án bình thường, bạn sẽ bất ngờ.
Có một trường hợp thứ ba nữa: văn án và chương đầu đều ổn, nhưng giọng kể không phải giọng bạn thích, ví dụ kể ở ngôi thứ nhất trong khi bạn quen ngôi thứ ba, hoặc viết dưới dạng thư và nhật ký. Đừng vội bỏ. Các hình thức này cần vài trang để quen, và khi đã quen, chúng cho cảm giác gần gũi mà lối kể thường khó có.
Còn khi cả văn án lẫn chương đầu đều tốt mà bạn vẫn không muốn đọc tiếp, có thể truyện chỉ không hợp gu, hoặc không hợp lúc này. Ghi tên truyện lại, vài tháng sau mở lại. Gu đọc đổi theo tâm trạng nhiều hơn ta nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Văn án là gì, khác gì tóm tắt truyện?
Văn án là đoạn giới thiệu đầu truyện, nhằm mời người đọc vào chứ không kể hết. Tóm tắt thì kể toàn bộ diễn biến, có khi cả cái kết. Văn án tốt dừng ở một câu hỏi, tóm tắt thì trả lời hết các câu hỏi.
Có nên đọc lướt chương đầu cho nhanh không?
Không nên. Chương đầu là chỗ tác giả đặt giọng văn, nhân vật và câu hỏi chính. Đọc lướt dễ bỏ sót chi tiết được gài, rồi về sau thấy truyện khó hiểu và đổ lỗi cho truyện. Chương đầu đáng được đọc chậm nhất.
Truyện mở đầu chậm có phải là truyện dở không?
Không hẳn. Có truyện cố ý mở chậm để dựng không khí, như cảnh kéo khăn phủ khỏi một cây đàn cũ. Điều quan trọng là trong cái chậm ấy có một mong muốn hay một câu hỏi đang lớn dần. Chậm mà không có gì lớn lên mới đáng lo.
Đọc ba chương rồi mới quyết định có lâu quá không?
Với truyện ngắn ba chương thì đọc ba chương là đọc hết. Với truyện dài, đọc trọn chương một và đầu chương hai thường đủ để biết mình có muốn theo hay không. Ba chương là mức an toàn cho truyện mở chậm.
Văn án có câu hỏi treo ở cuối có phải lúc nào cũng tốt không?
Thường là tốt, vì nó cho người đọc lý do để mở chương một. Nhưng nếu câu hỏi đó quá giật gân, không khớp với giọng của chương đầu, bạn nên dè chừng: văn án có thể đang hứa nhiều hơn truyện thật sự có.
Làm sao luyện mắt đọc văn án tốt hơn?
Mỗi lần đọc xong một truyện, mở lại văn án của nó và đối chiếu. Văn án đã hứa gì, truyện có giữ không, câu hỏi treo đã được trả lời ra sao. Làm vậy với mười truyện, bạn sẽ đọc văn án tinh hơn hẳn.
