Khi con tuổi teen mê ngôn tình, cấm đoán thường chỉ khiến con đọc lén; cách hiệu quả hơn là hiểu con đang tìm gì trong truyện, đọc thử cùng con, và nói về những điều đáng lo thông qua nhân vật chứ không thông qua lời chê. Nhiều phụ huynh bối rối khi thấy con thức khuya với điện thoại, đọc những truyện có nam chính chiếm hữu, nói những câu thoại nghe rất "người lớn". Nỗi lo ấy có cơ sở. Nhưng cách nói chuyện quyết định con có nghe hay không.
Bài này dành cho cha mẹ, ông bà, thầy cô có con em đang tuổi mười hai tới mười tám. Bạn sẽ có vài cách hiểu về nhu cầu của con, bảng những câu nên tránh và câu nên thay, các bước đọc cùng con một truyện, cách mở lời về ghen tuông, kiểm soát và ép buộc, và những dấu hiệu cần để tâm hơn. Không có chỗ nào chấm điểm hay xếp hạng con.
Con đang tìm gì trong những trang truyện ấy
Tuổi teen là lúc trẻ bắt đầu tò mò về tình cảm, về việc mình có đáng được yêu không, về người khác giới hay cùng giới, về chuyện lớn lên. Ngôn tình cho con một chỗ an toàn để tò mò: được tưởng tượng mình được chọn, được quan tâm, được bảo vệ, mà không phải đối mặt rủi ro của chuyện thật. Đó là một nhu cầu bình thường của tuổi lớn.
Truyện còn cho con những thứ khác: một thế giới để thoát khỏi áp lực học hành, một chủ đề chung với bạn bè, một cảm giác trưởng thành vì được đọc thứ "người lớn đọc". Có những đứa trẻ cô đơn ở trường tìm thấy trong nhân vật một người bạn hiểu mình. Có những đứa trẻ đang buồn chuyện gia đình tìm thấy trong truyện một mái nhà yên ổn.
Cũng đừng quên rằng không ít bố mẹ ngày nay từng là những thiếu niên đọc truyện tình dưới gầm bàn, đọc tiểu thuyết mượn của bạn dưới ánh đèn pin. Nhớ lại cảm giác của mình ngày ấy, nhớ lại mình đã muốn được người lớn đối xử thế nào, là cách nhanh nhất để đứng về phía con mà vẫn giữ được vai trò người lớn.
Nếu cha mẹ chỉ nhìn thấy "con đọc truyện nhảm", cha mẹ sẽ bỏ lỡ tất cả những điều ấy. Còn nếu cha mẹ tò mò thật lòng con đang tìm gì, câu chuyện về ngôn tình có thể trở thành cánh cửa để hiểu con hơn cả trăm câu hỏi "hôm nay ở trường thế nào".
Những câu làm cuộc trò chuyện đóng lại
Những câu dưới đây rất dễ buột miệng khi cha mẹ lo. Cột bên phải là cách nói khác giữ cho con còn muốn tiếp chuyện.
| Câu nên tránh | Con nghe thấy gì | Thử thay bằng |
|---|---|---|
| Đọc mấy thứ nhảm nhí đó làm gì | Sở thích của con là thứ đáng xấu hổ | Truyện này kể về gì mà con mê thế? |
| Lớn rồi mà còn mơ mộng | Cảm xúc của con là trẻ con, không đáng nghe | Nhân vật nào con thích nhất, vì sao? |
| Đưa điện thoại đây | Bố mẹ không tin con, sắp kiểm soát con | Mình thỏa thuận giờ đọc nhé, con muốn mấy giờ? |
| Hồi bố mẹ bằng tuổi con chẳng ai thế | Bố mẹ không hiểu thời của con | Hồi mẹ bằng tuổi con, mẹ cũng mê đọc truyện tình |
| Đọc nữa là học dốt cho xem | Đe doạ, gán nhãn | Mình xem cùng nhau làm sao vừa đọc vừa học được không? |
| Con gái đọc mấy cái đó là hư | Con bị đánh giá về đạo đức | Có cảnh nào trong truyện làm con thấy khó hiểu không? |
Không ai nói đúng mọi lúc. Nếu lỡ nói câu ở cột trái, bạn có thể quay lại xin lỗi con và bắt đầu lại. Một lời xin lỗi của cha mẹ thường mở được nhiều cánh cửa hơn một bài giảng.
Đọc cùng con một truyện trước khi nói
Muốn nói chuyện với con về truyện, cách thuyết phục nhất là đã đọc truyện ấy. Vài bước đơn giản:
- Hỏi con tên một truyện con thích và xin phép đọc thử. Đừng đọc lén điện thoại của con.
- Đọc ít nhất vài chương đầu, cố gắng đọc như một người đọc chứ không như người đi kiểm tra.
- Ghi lại một chi tiết bạn thích thật, và một chi tiết bạn lo.
- Mở lời bằng chi tiết bạn thích. Con sẽ ngạc nhiên và cởi mở hơn khi thấy bố mẹ cũng rung động.
- Hỏi ý kiến con về chi tiết bạn lo, thay vì nói ngay nó sai. Nhiều khi con đã tự thấy.
- Gợi ý cho con một truyện bạn nghĩ hay, và đổi cho nhau đọc.
Có một truyện trong kho rất hợp để bắt đầu: Tấm séc năm tỷ của mẹ chồng tổng tài. Một bà mẹ kế toán về hưu đọc trộm cuốn ngôn tình của con gái để chê, rồi rơi vào chính cuốn truyện đó và phải nhìn mọi thứ bằng mắt khác. Cha mẹ đọc thấy buồn cười vì quen, con đọc thấy được thấu hiểu, và cả hai có cớ để nói chuyện.
Nói về ghen, kiểm soát, ép buộc qua nhân vật
Những truyện có nam chính chiếm hữu, cấm đoán, cưỡng hôn là điều cha mẹ lo nhất, và lo đúng. Nhưng nếu nói "truyện này dạy hư" thì con sẽ bênh nhân vật. Hiệu quả hơn là đặt câu hỏi về nhân vật như đang bàn về một người quen: nếu bạn thân của con có người yêu cấm bạn ấy đi chơi với con, con nghĩ sao. Nếu một bạn trai đòi đọc tin nhắn của bạn ấy mỗi tối, con có thấy ổn không.
Trẻ tuổi teen thường rất nhạy với chuyện công bằng và tự do. Khi được hỏi theo cách này, nhiều em tự nói ra rằng như thế là kiểm soát, là không tôn trọng. Việc tự nói ra quan trọng hơn nhiều so với nghe người lớn nói. Bạn chỉ cần xác nhận và nói thêm một câu: ngoài đời, ghen tuông kiểu đó không phải là yêu nhiều, và ai làm con thấy sợ thì con có quyền nói với bố mẹ.
Với chuyện đồng thuận và ép buộc, cha mẹ nên nói thẳng nhưng bằng giọng bình thường: chữ "không" của con luôn đủ, con không phải giải thích, ai ép con là người đó sai. Và ngược lại, con cũng phải tôn trọng chữ "không" của người khác. Những câu này nên được nói nhiều lần, ở nhiều dịp, không cần đợi có chuyện.
Giờ giấc và nội dung: thỏa thuận thay vì cấm
Giờ đọc. Cùng con đặt giờ dừng đọc buổi tối, và để điện thoại sạc ngoài phòng ngủ. Con tham gia đặt luật thì con có lý do giữ luật.
Thời điểm. Ưu tiên đọc sau khi xong việc học, cuối tuần được nới hơn. Truyện có thể là phần thưởng, không cần là thứ bị cấm.
Nội dung người lớn. Nếu con vô tình đọc phải truyện có cảnh nóng hay bạo lực, đừng phản ứng như con phạm tội. Hỏi con cảm thấy thế nào, giải thích vì sao những nội dung ấy dành cho người lớn, và cùng con chọn truyện hợp tuổi hơn.
Đọc hợp pháp. Khuyến khích con đọc ở những nơi đăng truyện đàng hoàng, tôn trọng tác giả. Đó cũng là bài học về tôn trọng công sức người khác.
Xem lại sau một tháng. Ngồi lại xem thỏa thuận có ổn không, điều chỉnh cùng con. Luật đúng là luật sống được, không phải luật nghiêm nhất.
Làm gương. Nếu bố mẹ dùng điện thoại tới khuya mà đòi con dừng đọc lúc mười giờ, luật sẽ khó đứng. Cả nhà cùng có giờ cất điện thoại thì con thấy công bằng hơn.
Dấu hiệu cần để tâm hơn
Phần lớn trẻ mê ngôn tình vẫn lớn lên khoẻ mạnh. Nhưng có vài dấu hiệu cho thấy cha mẹ nên để ý kỹ hơn, vì truyện có thể chỉ là phần nổi của một chuyện khác:
- Con thức thâu đêm nhiều ngày liền, mệt mỏi, kết quả học tập sa sút rõ.
- Con thu mình, ít nói chuyện với gia đình và bạn bè, chỉ muốn ở một mình với điện thoại.
- Con buồn kéo dài, hay khóc, hoặc nói những câu bi quan về bản thân.
- Con có người yêu ngoài đời và mối quan hệ ấy có dấu hiệu kiểm soát: bị kiểm tra điện thoại, bị cấm gặp bạn, sợ làm người kia giận.
- Con được người lạ trên mạng làm quen, khen ngợi, đề nghị gặp riêng hoặc xin ảnh.
Gặp những dấu hiệu này, hãy trò chuyện nhẹ nhàng, không tra hỏi. Nếu tình hình không cải thiện, liên hệ giáo viên chủ nhiệm, phòng tư vấn tâm lý của trường hoặc chuyên gia. Nếu có dấu hiệu con bị đe doạ, dụ dỗ, hãy báo cho cơ quan chức năng.
Giữ cánh cửa luôn mở
Mục tiêu cuối cùng không phải là con đọc truyện gì, mà là khi con gặp chuyện thật, con nghĩ tới bố mẹ đầu tiên. Một đứa trẻ từng được bố mẹ lắng nghe về một nhân vật trong truyện sẽ dễ kể với bố mẹ về một người bạn trai, bạn gái ngoài đời. Một đứa trẻ từng bị chế giễu vì truyện sẽ giấu cả hai.
Cũng nên nhớ rằng tuổi teen là lúc con cần một khoảng riêng. Tôn trọng việc con có những truyện không muốn kể, những nhân vật chỉ muốn giữ cho mình, cũng là một cách giữ cửa mở. Con biết bố mẹ không tò mò đến mức xâm phạm thì con sẽ tự tìm đến khi cần.
Hãy coi ngôn tình như một cái cớ dễ thương để gần con. Hỏi con về truyện mới đọc khi đưa con đi học. Kể cho con nghe một truyện tình thời trẻ của bố mẹ. Cười cùng con ở một chi tiết sến. Những khoảnh khắc nhỏ ấy là thứ giữ cánh cửa mở, và khi cánh cửa còn mở, mọi chuyện khó hơn đều có đường để nói.
Câu hỏi thường gặp
Con tuổi teen đọc ngôn tình có sao không?
Phần lớn không sao, đó là nhu cầu tò mò bình thường về tình cảm ở tuổi lớn. Điều cha mẹ nên để ý là con đọc loại truyện nào, có bị ảnh hưởng giấc ngủ và việc học không, và con có hiểu rằng ghen tuông, kiểm soát trong truyện không phải là tình yêu ngoài đời.
Có nên tịch thu điện thoại khi con đọc truyện quá nhiều?
Tịch thu đột ngột thường khiến con đọc lén và giấu bố mẹ hơn. Cùng con thỏa thuận giờ đọc, để điện thoại sạc ngoài phòng ngủ, và xem lại luật sau một tháng thường hiệu quả và giữ được sự tin tưởng.
Làm sao nói với con về những cảnh nam chính ép buộc trong truyện?
Hãy hỏi con về nhân vật như về một người quen: nếu bạn thân của con gặp người như thế thì con nghĩ sao. Nhiều em tự nhận ra đó là kiểm soát. Sau đó cha mẹ xác nhận rằng chữ "không" luôn đủ và ai ép con là người đó sai.
Con đọc phải truyện có nội dung người lớn thì nên làm gì?
Bình tĩnh, không mắng như con phạm tội. Hỏi con cảm thấy thế nào, giải thích vì sao nội dung ấy dành cho người lớn, và cùng con chọn truyện hợp tuổi hơn. Phản ứng quá gay gắt dễ làm con giấu chuyện về sau.
Cha mẹ có nên đọc truyện con đang đọc không?
Nên, nếu được con đồng ý. Đọc vài chương giúp cha mẹ hiểu con thích gì và có chuyện để nói. Hãy mở lời bằng chi tiết bạn thích thật trước khi nói về chi tiết bạn lo.
Khi nào cần nhờ chuyên gia?
Khi con buồn kéo dài, thu mình, thức thâu đêm khiến học hành sa sút rõ, hoặc có dấu hiệu bị kiểm soát, bị người lạ trên mạng dụ dỗ. Lúc đó hãy liên hệ thầy cô, phòng tư vấn tâm lý của trường hoặc chuyên gia, và báo cơ quan chức năng nếu con bị đe doạ.
