Mẹ chồng là nhân vật gần như không thể thiếu trong ngôn tình có đám cưới: người đặt câu hỏi về xuất thân, người ngăn cản, người thử thách, và trong những truyện hay, người mang một nỗi sợ rất thật về đứa con của mình. Cùng với bố mẹ hai bên, ông bà, anh chị em, bà là hiện thân của một điều mà người đọc Việt hiểu rõ: lấy nhau không chỉ là chuyện của hai người.
Ngôn tình mạng đã biến mẹ chồng thành một khuôn quen: bà mẹ giàu có ném tấm séc vào mặt cô gái nghèo, bảo rời xa con trai bà. Bài này đi từ khuôn ấy tới những bà mẹ có lý do của riêng mình, bàn về va chạm vùng miền ngày ra mắt, vai trò của gia đình hai bên, và cách đọc những trang truyện về mẹ chồng khi ngoài đời bạn cũng đang có, hoặc sắp có, một người mẹ chồng.
Vì sao mẹ chồng luôn có mặt
Trong văn hoá Việt cũng như nhiều nước Á Đông, hôn nhân từ lâu được coi là việc của hai gia đình. Người con dâu không chỉ lấy một người chồng mà bước vào một nếp nhà, với bếp núc, giỗ chạp, cách nói năng riêng. Người mẹ chồng là người giữ nếp nhà ấy, nên bà tự nhiên trở thành cửa ải đầu tiên.
Với người viết ngôn tình, mẹ chồng giải quyết cùng lúc nhiều việc. Bà tạo trở ngại mà không cần một kẻ ác ngoài gia đình. Bà đặt nam chính vào thế khó: chọn mẹ hay chọn người yêu. Và bà cho người đọc một nhân vật để vừa bực vừa thương, vì ai cũng có một người mẹ.
Điều này giải thích vì sao những trang về mẹ chồng thường là những trang người đọc Việt phản ứng mạnh nhất. Có người đọc thấy bóng mẹ chồng nhà mình, có người đọc thấy bóng chính mẹ mình, có người đọc thấy bóng chính mình trong vài năm nữa khi con trai dẫn người yêu về.
Khuôn tấm séc và những biến thể quen mặt
Ngôn tình mạng đã tạo ra một bộ cảnh mẹ chồng mà người đọc lâu năm nhận ra ngay từ dòng đầu:
- Bà mẹ giàu có hẹn gặp cô gái ở quán cà phê sang trọng, đặt tấm séc lên bàn, bảo cô ra giá.
- Bà chê xuất thân, nghề nghiệp, quê quán của cô gái trước mặt người khác.
- Bà mang một cô gái môn đăng hộ đối tới nhà, ép con trai gặp mặt.
- Bà đòi cháu nội, coi con dâu như phương tiện nối dõi.
- Bà luôn bênh con trai, dù con trai sai.
- Bà thay đổi hoàn toàn ở chương cuối sau khi cô con dâu cứu bà khỏi một tai nạn.
Những cảnh này có sức hút vì chúng chạm vào nỗi lo có thật của người đọc. Nhưng khi chỉ có chúng, người mẹ chồng thành một người giấy, ác vì cần ác, đổi tính vì cần đổi. Và dòng cuối cùng của danh sách, sự thay đổi đột ngột sau một tai nạn, là dấu hiệu rõ nhất của một nhân vật không được nghĩ kỹ.
Người đọc lâu năm thường đùa rằng tấm séc trong ngôn tình mạng đã tăng giá theo năm tháng, từ vài trăm triệu lên tới vài tỷ. Câu đùa ấy nói lên một điều: khi một cảnh được lặp lại đủ nhiều, nó không còn chạm vào ai, chỉ còn là một ký hiệu của thể loại.
Khi người đọc bước vào vai mẹ chồng
Kho truyện của Ướt Át có một truyện lật ngược khuôn tấm séc theo cách rất vui. Trong Tấm séc năm tỷ của mẹ chồng tổng tài, bà Gấm, kế toán trưởng về hưu ở Hải Phòng, đọc trộm cuốn ngôn tình của con gái để chê, rồi tỉnh dậy thành bà mẹ chồng tổng tài sắp ném tấm séc năm tỷ vào mặt cô gái nghèo. Câu nào sách viết, miệng bà phải nói. Nhưng sách hay nhảy cóc ba ngày, và trong ba ngày không ai viết ấy, bà mở sổ sách của gia đình ra đọc.
Chi tiết mở sổ sách là chỗ hay nhất. Một người kế toán trưởng không nhìn gia đình giàu có qua biệt thự và tấm séc, bà nhìn qua những con số. Và từ những con số, người mẹ chồng trong sách bỗng có một logic: bà sợ điều gì, bà đang bảo vệ điều gì. Truyện vui, nhưng nó gợi một cách đọc rất nghiêm túc: mỗi bà mẹ chồng trong truyện đều nên có một cuốn sổ như vậy, ghi những lý do mà tác giả chưa viết ra.
Truyện cũng cho người đọc lớn tuổi một chỗ đứng hiếm có trong ngôn tình: được làm nhân vật chính, được nhìn câu chuyện tình của người trẻ bằng con mắt của người đã đi qua nửa đời.
Va chạm ngày ra mắt: từ dạ sang vâng
Ngôn tình Việt viết mới có một chất liệu mà truyện dịch không có: khác biệt vùng miền. Một cô gái miền Tây về ra mắt nhà người yêu ở Hà Nội mang theo cả một thế giới khác: giọng nói, món ăn, cách thưa gửi.
Cái gáo dừa trong bếp nhà Hà Nội kể đúng chuyện ấy. Tết đầu tiên ra mắt, Mỹ Xuyên xách từ Cần Thơ ra một nồi thịt kho hột vịt, hai trái dừa xiêm và cái giọng “dạ” mà mẹ anh cứ nhắc phải đổi thành “vâng”. Nồi thịt bị đem ra ban công cho đông mỡ. Chỉ có bà nội chín mươi tuổi, đêm nào cũng lặng lẽ ra mở vung ngửi.
Một chi tiết nhỏ chứa cả câu chuyện. Người mẹ chồng không ác, bà chỉ đang giữ nếp nhà theo cách bà biết. Nồi thịt không bị đổ đi, chỉ bị đem ra chỗ lạnh. Và trong gia đình ấy có một người khác, bà nội, đang tò mò với món ăn lạ theo cách lặng lẽ của người già. Gia đình hai bên trong ngôn tình Việt hay nhất là như vậy: không chia phe thiện ác, mà là nhiều người với nhiều cách đón nhận khác nhau.
Một câu nói theo người ta nhiều năm
Không phải mẹ chồng nào trong truyện cũng cần làm nhiều việc. Có khi chỉ một câu nói, nói vào đúng lúc, đã đủ thay đổi đời hai người trẻ. Ngôn tình Việt khá giỏi dùng kiểu chi tiết này, vì nó gần với đời thật: nhiều cuộc chia tay ngoài đời bắt đầu từ một câu của người lớn, không phải từ một tấm séc.
Trong Sổ trả nợ một tỷ sáu, sau khi dịch tả lợn quét qua trại nhà cô gái để lại một tỷ sáu tiền nợ, cô nghe mẹ người yêu nói một câu: lấy nó là lấy cả cái nợ. Chỉ một câu, và cô tự trả lại nhẫn. Người đọc có thể giận người mẹ, nhưng cũng hiểu nỗi sợ của bà: một món nợ lớn ở nông thôn có thể đè lên cả một gia đình nhiều năm.
Trong Thẻ đèn số ba trăm mười tám, người mẹ nhất quyết không cho con gái cưới em trai của cô gái năm xưa đã bỏ con trai bà đi sau tai nạn hầm lò. Một người mẹ từng chờ con suốt bốn ngày nằm dưới lò than, rồi nhìn con mất một chân, có lý do để không tha thứ. Truyện hay là truyện để người đọc thấy cả lý do ấy, trước khi đặt câu hỏi liệu nó có còn đúng.
Mẹ chồng một chiều và mẹ chồng có chiều sâu
Đặt hai kiểu cạnh nhau, bạn sẽ thấy khác biệt không nằm ở chỗ bà hiền hay khó, mà ở chỗ bà có phải là một con người hay không.
| Khía cạnh | Mẹ chồng một chiều | Mẹ chồng có chiều sâu |
|---|---|---|
| Động cơ ngăn cản | Ghét vì nghèo, vì không môn đăng hộ đối | Sợ con khổ, sợ nợ, sợ mất con, tổn thương cũ |
| Cách thể hiện | Sỉ nhục, ném tiền, mưu mô | Một câu nói, một sự lạnh nhạt, một lần im lặng |
| Quan hệ với con trai | Con trai chỉ là vật để tranh giành | Có tình thương thật, có xung đột thật |
| Sự thay đổi | Đột ngột sau một tai nạn | Từ từ, qua hiểu biết, có khi không hoàn toàn |
| Người đọc cảm thấy | Ghét cho hả | Bực mà vẫn hiểu, có khi thương |
Một mẹ chồng có chiều sâu không nhất thiết phải trở thành người tốt ở cuối truyện. Bà có thể vẫn khó tính, vẫn giữ quan điểm, chỉ là người đọc hiểu vì sao. Và đôi khi, sự chấp nhận lặng lẽ của một bà mẹ khó tính đáng giá hơn nhiều cái ôm nước mắt.
Gia đình hai bên: không chỉ có mẹ chồng
Ngôn tình hay để mẹ chồng chiếm hết ánh đèn, nhưng gia đình hai bên còn nhiều người khác, và truyện Việt viết mới hay dùng họ rất khéo. Bà nội lặng lẽ mở vung nồi thịt kho. Ông nội chỉ chịu ra thắp nhang làm lễ gia tiên khi thấy cháu trai có người yêu, như trong Cô dâu giả trong đám cưới em gái ở cù lao An Bình, nơi anh Hai của cô dâu phải nhờ cô MC đám cưới đóng vai vợ sắp cưới đúng mười lăm phút.
Có khi vai trò bị đảo ngược. Trong Ba lần từ hôn ở tiệm may Hội An, chính mẹ của ông chủ nhà mốt lớn nhất miền Trung mang trầu cau tới tiệm may nhỏ, hỏi cưới cô thợ may cho con trai, và cô từ chối, rồi từ chối nữa. Bà mẹ không ngăn cản mà thúc giục, và lý do của cô gái mới là bí mật của truyện.
Những nhân vật này làm câu chuyện tình thành một câu chuyện gia đình, và với người đọc Việt, đó thường là phần chạm nhất. Một đám cưới trong truyện Việt không bao giờ chỉ có cô dâu chú rể; nó có cả họ hàng, xóm giềng, mâm cỗ, và những người già với những điều kiện riêng.
Đọc truyện mẹ chồng khi ngoài đời cũng có mẹ chồng
Những trang truyện về mẹ chồng hay làm người đọc liên tưởng tới nhà mình. Vài điều có thể giúp bạn đọc thoải mái hơn:
- Truyện là truyện. Một bà mẹ chồng trong truyện được viết để tạo kịch tính, không phải để mô tả đúng người nhà bạn.
- Thử đọc từ phía người mẹ. Có khi bạn sẽ thấy một nỗi lo mà ngoài đời mình chưa nghĩ tới.
- Đừng lấy truyện làm cách xử lý. Màn vạch mặt, màn cãi thắng trong truyện hả hê nhưng hiếm khi là cách tốt để sống cùng nhau lâu dài.
- Để ý những nhân vật thứ ba như bà nội, ông nội, chị chồng. Ngoài đời, họ cũng thường là cầu nối quý.
- Nếu một trang truyện làm bạn buồn vì quá giống chuyện của mình, gác lại và nói chuyện với một người tin cậy.
Đọc mẹ chồng trong ngôn tình có thể là một cách nhẹ nhàng để hiểu hơn những người lớn trong gia đình, miễn là ta đọc bằng sự tò mò chứ không bằng sự phán xét.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mẹ chồng trong ngôn tình hay bị viết ác?
Vì bà là cách nhanh nhất để tạo trở ngại trong một câu chuyện có đám cưới, và vì nỗi lo về mẹ chồng có thật với nhiều người đọc. Nhưng truyện hay thường cho bà một lý do để ngăn cản.
Khuôn tấm séc là gì?
Là cảnh quen trong ngôn tình mạng: bà mẹ giàu có đặt tấm séc trước cô gái nghèo, bảo cô ra giá để rời xa con trai bà. Cảnh này được lặp lại nhiều đến mức người đọc nhận ra ngay từ dòng đầu.
Ngôn tình Việt viết mới viết về mẹ chồng có gì khác?
Thường ít tấm séc, nhiều va chạm đời thường hơn: khác vùng miền, khác nếp nhà, một câu nói về nợ nần, một nồi thịt kho bị đem ra ban công. Bà mẹ hiếm khi là kẻ ác, thường là người giữ nếp theo cách bà biết.
Đọc truyện mẹ chồng ác có làm mình sợ lấy chồng không?
Có người cảm thấy vậy. Nên nhớ truyện phóng đại để tạo kịch tính. Chọn đọc thêm những truyện có gia đình hai bên được viết nhiều chiều sẽ giúp cân bằng lại.
Có truyện nào kể từ góc nhìn của mẹ chồng không?
Có. Một số truyện xuyên sách để nhân vật lớn tuổi bước vào vai mẹ chồng, nhìn câu chuyện tình của người trẻ từ phía người mẹ. Đây là cách đọc thú vị để hiểu cả hai phía.
