Nghe truyện ngôn tình hợp nhất vào những lúc tay bận mà đầu rảnh, như nấu ăn, dọn nhà, đi bộ, ngồi xe buýt; và hợp nhất với những truyện ít nhân vật, nhiều thoại, hoặc viết dưới dạng thư và nhật ký. Truyện nhiều nhân vật, nhiều chức danh, nhiều chi tiết gài thì đọc bằng mắt vẫn dễ theo hơn.
Nhiều người đọc ngôn tình lâu năm chuyển sang nghe khi có con nhỏ, khi đổi việc phải di chuyển nhiều, hay khi mắt đã mỏi sau cả ngày nhìn màn hình. Nghe không phải là cách đọc kém hơn, chỉ là một cách khác, có cái được và cái mất riêng. Bài này giúp bạn biết lúc nào nên nghe, chọn truyện nào để nghe, và nghe ra sao để vẫn nhớ, vẫn rung động như khi đọc.
Nghe khác đọc ở những điểm nào
Nhịp do người đọc quyết định, không phải do bạn. Khi đọc bằng mắt, bạn chậm lại ở câu hay, lướt qua đoạn tả dài. Khi nghe, giọng đọc đi đều, bạn phải theo. Đổi lại, bạn được nghe trọn từng câu mà khi đọc có khi đã bỏ qua.
Giọng đọc diễn giải thay bạn. Người đọc đặt giọng giận, giọng dỗi, giọng cười vào câu thoại. Khi giọng hợp, cảm xúc được nhân lên. Khi không hợp, nhân vật có thể thành một người khác hẳn người bạn hình dung.
Khó lật lại. Đọc bằng mắt, quên một cái tên thì liếc lên vài dòng. Nghe thì phải tua, và không ai muốn tua giữa lúc đang thái rau.
Tai giữ cảm xúc, mắt giữ chi tiết. Nhiều người thấy họ nhớ cảm xúc của truyện nghe rất lâu, nhưng nhớ chi tiết, tên riêng, mốc thời gian kém hơn truyện đọc. Biết vậy để chọn truyện cho đúng.
Chú ý bị chia đôi. Nghe trong lúc làm việc khác nghĩa là một phần đầu óc đang ở chỗ khác. Đoạn nào cần tập trung, việc tay phải nhẹ.
Lúc nào nghe hợp hơn đọc, và lúc nào không nên nghe
Lấy câu hỏi "tay có bận không, đầu có rảnh không" làm thước đo:
- Hợp: nấu ăn, rửa bát, phơi quần áo, gấp đồ, tưới cây, đi bộ, ngồi xe buýt hay tàu, chờ ở phòng khám, những buổi tối mắt đã mỏi.
- Hợp với điều kiện: tập thể dục nhẹ, miễn bài tập không cần nghe hướng dẫn; ru con ngủ, nếu âm lượng rất nhỏ và bạn sẵn sàng tắt khi con cần.
- Không nên: đi xe máy, đi xe đạp trên đường đông. Tai lúc ấy phải dành cho còi xe và tiếng động quanh mình; luật giao thông cũng không cho người đi xe máy dùng thiết bị âm thanh, trừ máy trợ thính.
- Không nên: làm việc cần suy nghĩ như soạn văn bản, học bài, tính toán. Bạn sẽ không nhớ truyện, và việc cũng không xong.
- Không nên: nằm nghe để ngủ cả đêm với tai nghe nhét tai. Nếu muốn nghe để dễ ngủ, đặt hẹn giờ tắt và dùng loa nhỏ đặt cách gối.
Một mẹo giúp quyết nhanh: nếu việc tay đang làm cần bạn nói chuyện với người khác, đó không phải lúc để nghe truyện.
Truyện nào dễ nghe, truyện nào nên đọc bằng mắt
Không phải truyện nào cũng hợp để nghe. Bảng dưới gợi ý theo hình thức kể và độ phức tạp:
| Kiểu truyện | Nghe có hợp không | Vì sao |
|---|---|---|
| Truyện viết dạng thư, nhật ký, một người kể | Rất hợp | Như có một người đang tâm sự bên tai; không phải nhớ ai đang nói |
| Truyện hai nhân vật chính, nhiều đối thoại | Hợp | Thoại có nhịp, dễ nghe; cần giọng đọc phân biệt được hai người |
| Truyện ngắn ba tới mười chương | Hợp | Nghe trọn trong vài buổi làm việc nhà |
| Truyện dài nhiều tuyến, nhiều nhân vật phụ | Khó | Dễ lạc tên, lạc quan hệ; nên đọc bằng mắt hoặc ghi danh sách nhân vật |
| Truyện cổ đại nhiều chức danh, địa danh | Khó | Tên riêng nghe một lần khó nhớ; cần đọc chậm |
| Truyện có bí mật, điều tra, chi tiết gài | Nên đọc | Chi tiết nhỏ nghe dễ trôi, tới cuối không nối được |
Khi chưa chắc, hãy nghe thử chương đầu. Nếu tới giữa chương bạn vẫn hình dung rõ ai là ai, đang ở đâu, truyện đó nghe được.
Vài truyện trong kho rất hợp để đọc thành tiếng
Giọng anh qua ốc tai điện tử là một truyện về chính việc nghe. Nữ chính yêu người dẫn chương trình đêm của đài phát thanh vì giọng anh trước cả gương mặt anh, rồi mất thính lực sau một trận bệnh và bỏ đi không một lời. Truyện là lá thư cô viết cho anh vào ngày bác sĩ bật máy ốc tai điện tử. Cái tiếng người đầu tiên cô nghe lại được tả như "tiếng con vịt kêu trong một cái lon sữa bò", rè và méo, rồi cô mất mấy giây mới hiểu đó là giọng người. Nghe một truyện như vậy bằng tai, bạn sẽ thấy lạ lùng và xúc động theo một cách mà đọc bằng mắt khó có.
Những lá thư chưa gửi từ Tây Lĩnh cũng viết dạng thư, mỗi lá mở bằng tiếng gọi mẹ. Một cung nữ phải đội tên công chúa đi hoà thân sang xứ tuyết, tối nào cũng viết thư cho mẹ mà không dám gửi. Giọng thư gần như lời thì thầm, rất hợp nghe vào buổi tối yên.
Ba mươi tư tiếng trên tàu Thống Nhất thì hợp nghe vì thoại. Một bà bán xôi ở Biên Hoà và một ông già Vũng Tàu nói nhiều ngồi hai giường đối diện, kể cho nhau những điều không dám kể với người mình sắp gặp. Giọng ông hỏi "Mang hoa sứ ra Hà Nội làm chi?" đọc lên là nghe ra người miền Nam ngay. Một giọng đọc biết phân vai sẽ làm truyện này sống hẳn lên.
Giọng người hay giọng máy
Giọng đọc tổng hợp bằng máy hiện nay đã trơn tru hơn nhiều so với vài năm trước, đọc được câu dài, ngắt nghỉ khá tự nhiên. Ưu điểm lớn là có ngay, đọc được bất kỳ truyện nào, chỉnh tốc độ tuỳ ý. Nhược điểm là máy thường không phân vai trong đối thoại, hay nhấn sai ở câu có ý mỉa hay ý đùa, và đọc tên riêng, từ địa phương có lúc ngượng.
Giọng người đọc thật thì ngược lại: có cảm xúc, biết lúc nào cần ngừng, biết nói câu thoại giận dỗi cho ra giận dỗi. Nhưng giọng người cũng mang cách hiểu của người đọc, và một giọng không hợp có thể làm bạn khó chịu suốt truyện. Hai lựa chọn không cái nào tốt hơn hẳn; hãy nghe thử vài phút của mỗi giọng rồi chọn cái tai bạn chịu được lâu.
Dù nghe giọng nào, nên chọn bản đọc từ nguồn chính thức, có phép của tác giả hoặc nơi giữ quyền. Một bản đọc lan trên mạng mà không ai biết từ đâu ra thường là bản đọc không xin phép, người viết không được gì từ những giờ bạn nghe.
Nghe sao cho thấm và nhớ
Vài thói quen giúp truyện nghe đọng lại gần bằng truyện đọc:
- Nghe chương đầu ở tốc độ bình thường, khi đã quen giọng mới tăng nhẹ nếu muốn. Tăng quá nhanh, cảm xúc trôi theo.
- Chọn việc tay thật nhẹ cho những chương quan trọng: một cảnh tỏ tình, một bí mật được mở. Đừng nghe đoạn ấy khi đang rán cá.
- Hết mỗi buổi nghe, nói thầm hoặc ghi một câu về chuyện đang xảy ra. Ghi chú bằng giọng nói trên điện thoại cũng được.
- Truyện nhiều nhân vật thì liếc mục lục và văn án bằng mắt trước khi nghe, để có sẵn khung trong đầu.
- Nếu lỡ trôi mất một đoạn, tua lại ngay, đừng để dồn. Mất một đoạn thì dễ nối, mất cả chương thì khó.
Có một cách kết hợp nhiều người thích: nghe những chương "đi đường" trong lúc làm việc nhà, rồi đọc bằng mắt những chương quan trọng vào buổi tối. Ứng dụng nào lưu được vị trí chung cho cả nghe lẫn đọc thì càng tiện. Cách này giữ được cả hai cái lợi: tai cho những đoạn kể, mắt cho những đoạn cần ngẫm.
Đọc thành tiếng cho người thân nghe
Nghe truyện không chỉ là nghe máy. Trong nhiều gia đình, có những người không đọc được nữa vì mắt kém, vì tay run, vì đang nằm viện, mà vẫn mê truyện. Đọc thành tiếng cho ông bà, cha mẹ nghe là một cách cùng nhau đọc mà cả hai bên đều được nhiều hơn một câu chuyện.
Với người lớn tuổi, nên chọn truyện ngắn, ít nhân vật, có bối cảnh quen: chợ quê, khu tập thể, một chuyến tàu. Những truyện kể về người trung niên, tuổi xế chiều trong kho thường được người lớn tuổi đón nhận vì họ nhận ra mình trong đó. Đọc chậm hơn bình thường, dừng lại sau mỗi cảnh để người nghe kịp cười hoặc kịp kể một chuyện cũ của chính họ mà cảnh ấy gợi lên.
Những cuộc trò chuyện chen giữa các trang ấy nhiều khi còn đáng nhớ hơn truyện. Có khi nhờ đọc truyện cho mẹ nghe mà bạn lần đầu được nghe mẹ kể chuyện ngày xưa mẹ quen bố. Truyện tình, suy cho cùng, là cái cớ rất tốt để người trong nhà nói với nhau những điều thường ngày không nói.
Giữ tai khi nghe nhiều
Tai cũng mỏi như mắt. Các khuyến cáo chung về nghe an toàn đều nhắc hai điều: âm lượng và thời gian. Âm lượng nên ở mức bạn vẫn nghe được tiếng người gọi bên cạnh; nhiều điện thoại có cảnh báo khi âm lượng tai nghe vượt mức an toàn trong thời gian dài, đừng tắt nó đi. Nghe lâu thì thỉnh thoảng tháo tai nghe cho tai nghỉ.
Ở nơi ồn như xe buýt, nhiều người vặn to để át tiếng ồn, đây là lúc tai chịu nhiều nhất. Tai nghe có chống ồn giúp nghe rõ ở âm lượng thấp hơn, còn nếu không có thì chọn truyện nhẹ, nghe được ý chính là đủ, chương quan trọng để dành lúc yên.
Nếu thấy ù tai, nghe kém đi hay đau tai kéo dài, hãy đi khám tai mũi họng thay vì tự xử lý. Đây là thông tin chung, không thay lời khuyên của bác sĩ. Với phần đông người nghe truyện, giữ âm lượng vừa phải và cho tai nghỉ là đủ để nghe nhiều năm không vấn đề gì.
Câu hỏi thường gặp
Nghe truyện có được tính là đọc truyện không?
Với chuyện thưởng thức một câu chuyện, nghe và đọc đều đưa bạn đi cùng nhân vật. Cách tiếp nhận có khác: nghe thường giữ cảm xúc tốt, đọc giữ chi tiết tốt hơn. Không có cách nào kém hơn, chỉ có cách hợp hơn với hoàn cảnh.
Truyện nào dễ nghe nhất cho người mới bắt đầu?
Truyện ngắn, ít nhân vật, kể bằng một giọng như thư từ hay nhật ký, hoặc truyện hai nhân vật chính nhiều đối thoại. Tránh bắt đầu bằng truyện cổ đại nhiều chức danh hay truyện có nhiều bí mật cần nhớ chi tiết.
Có nên nghe truyện khi đi xe máy không?
Không nên. Khi đi xe máy, tai cần nghe còi và tiếng động xung quanh để tránh va chạm. Luật giao thông cũng không cho người điều khiển xe máy dùng thiết bị âm thanh, trừ máy trợ thính. Truyện cứ để dành cho lúc đã dừng xe.
Nghe ở tốc độ nhanh có làm mất cái hay của truyện không?
Tăng nhẹ thì thường không sao, nhất là ở đoạn tả cảnh. Nhưng ở những đoạn cảm xúc, nhịp đọc chậm là một phần cái hay, nghe nhanh dễ làm cảnh đẹp trôi qua như tin thời sự. Nên giữ tốc độ thường ở các chương quan trọng.
Nghe truyện để ngủ có hại không?
Nghe để dễ ngủ thì nhiều người làm, nhưng nên đặt hẹn giờ tắt và dùng loa nhỏ đặt xa gối thay vì đeo tai nghe cả đêm. Nếu truyện quá hấp dẫn khiến bạn thức nghe tiếp, hãy chọn truyện nhẹ hơn hoặc đổi sang nghe vào ban ngày.
