Nếu ngôn tình Trung Quốc thường yêu lớn tiếng và phim Hàn yêu long lanh, thì truyện tình Nhật Bản hay yêu bằng những điều chưa nói: một lần đi chung đoạn đường về nhà, một câu cảm ơn nói nhỏ, một mùa hội trường kết thúc. Người Việt gặp lối lãng mạn này chủ yếu qua shoujo manga, tức truyện tranh cho thiếu nữ, sau đó là light novel, phim chuyển thể và cả những bộ tiểu thuyết tình viết cho người lớn.
Bài này giới thiệu các dạng truyện tình Nhật mà người đọc Việt hay gặp, những nét riêng của chúng, và cách đọc cho hợp gu. Bài không chấm điểm tác phẩm, chỉ nêu tên ở mức những cái tên đã quá quen thuộc và chắc chắn.
Shoujo manga: cửa ngõ đầu tiên của nhiều người đọc Việt
Shoujo manga là truyện tranh hướng tới độc giả nữ tuổi thiếu niên, ra đời và lớn lên trên các tạp chí truyện tranh dành cho thiếu nữ ở Nhật. Truyện được đăng nhiều kỳ, rồi gom lại thành từng tập. Đặc trưng dễ nhận nhất là hình vẽ: mắt to, nét mảnh, khung hình hay chèn hoa, đốm sáng, những khoảng trắng để diễn tả cảm xúc.
Nhiều độc giả Việt lớn lên cùng những bộ shoujo được dịch và xuất bản trong nước. Có bộ trộn tình yêu với phiêu lưu lịch sử như "Nữ hoàng Ai Cập", có bộ đặt ở trường học. Một ví dụ cho thấy sức lan toả của shoujo là "Hana Yori Dango" của Kamio Yoko: bộ truyện này được làm phim ở Đài Loan với tên quen thuộc với khán giả Việt là "Vườn sao băng", rồi còn có bản Nhật và bản Hàn.
Sức hút của shoujo nằm ở cách nó lắng nghe nội tâm nhân vật nữ. Phần lớn trang truyện dành cho những gì cô ấy nghĩ, sợ, mong, chứ không phải những gì xảy ra quanh cô. Vì thế người đọc tuổi mới lớn thấy mình trong đó: lần đầu ngượng ngùng, lần đầu ghen, lần đầu muốn được ai đó nhìn thấy.
Những dòng truyện tình Nhật bạn nên phân biệt
Shoujo. Cho thiếu nữ, nhiều chuyện trường học, tình đầu, tình bạn. Cảm xúc được nói ra bằng độc thoại và hình ảnh.
Josei. Cho phụ nữ trưởng thành. Nhân vật đi làm, đối diện chuyện hôn nhân, sự nghiệp, cô đơn ở thành phố lớn. Nhịp chậm, kết không phải lúc nào cũng ngọt.
Light novel. Tiểu thuyết ngắn, dễ đọc, có tranh minh hoạ kiểu anime, thường nhắm tới người đọc trẻ. Có light novel tình cảm học đường, có light novel trộn tình yêu với giả tưởng.
Tiểu thuyết điện thoại. Cuối những năm 2000, ở Nhật từng nở rộ dòng truyện viết và đọc trên điện thoại di động, câu ngắn, xuống dòng nhiều. Một số truyện thuộc dòng này được làm thành phim điện ảnh và có độc giả rất đông.
Tiểu thuyết văn học có chất tình. Một số nhà văn Nhật viết về tình yêu theo lối văn chương, nhiều suy tư, ít mô-típ. Đây là vùng giao nhau giữa văn học và truyện tình, người đọc ngôn tình chuyển sang thường cần thời gian làm quen với nhịp chậm.
Cùng một mối tình, ba cách kể
Để thấy rõ khác biệt, thử hình dung cùng một tình huống: hai người bạn học thích nhau nhưng chưa ai nói. Bảng dưới là xu hướng thường gặp, không phải luật.
| Khía cạnh | Truyện tình Nhật | Ngôn tình Trung | Truyện tình Hàn |
|---|---|---|---|
| Lời tỏ tình | Được dồn tới rất muộn, có khi chỉ một câu | Có thể bị ép bởi tình huống kịch tính | Thường là một cảnh lớn, nhiều cảm xúc |
| Nhịp | Chậm, theo mùa, theo sự kiện ở trường | Nhanh, nhiều nút thắt | Vừa, xen hài |
| Nội tâm | Rất nhiều độc thoại | Xen giữa thoại và hành động | Thể hiện qua hành động, ánh mắt |
| Gia đình | Thường đứng xa | Có thể là trục xung đột chính | Có mặt, hay mang màu hài |
| Cái kết | Có khi mở, nhẹ | Người đọc muốn biết rõ | Thường có hậu |
Nếu bạn đã quen ngôn tình Trung nhiều kịch tính, truyện Nhật có thể khiến bạn thấy "chẳng có gì xảy ra". Nhưng chính khoảng lặng đó là chỗ người đọc truyện Nhật mê nhất: cảm xúc được để dành, không tiêu hết trong một chương.
Mùa, nghi lễ và những đồ vật nhỏ
Một điều làm truyện tình Nhật dễ nhận ra là cách nó bám vào thời gian trong năm. Mùa hoa nở, lễ hội mùa hè với pháo hoa, ngày hội văn hoá ở trường, kỳ nghỉ đông, lễ tốt nghiệp: mỗi dịp là một cột mốc trong mối quan hệ. Người đọc biết rằng lễ hội pháo hoa thường là lúc có chuyện, và lễ tốt nghiệp là lúc phải nói ra hoặc mất nhau.
Đồ vật nhỏ cũng mang nhiều nghĩa: một chiếc khăn quàng, một chiếc ô để quên, một hộp cơm tự làm. Thay vì tỏ tình bằng lời, nhân vật tỏ tình bằng việc đưa nhau một món đồ. Kiểu lãng mạn đồ vật này khá gần với người Việt, vốn quen gửi gắm tình cảm vào một cái nón, một chiếc khăn tay, một gói quà quê.
Đây cũng là bài học viết rất đáng giá cho người tập viết ngôn tình Việt: một mối tình có thể đi qua những dịp trong năm của chính người mình, như rằm tháng Bảy, Trung thu, mùa nước nổi, mùa thi, Tết, và gắn vào một đồ vật có thật trong nhà.
Vì sao một bộ shoujo có thể được làm phim ở nhiều nước
Có những bộ shoujo được làm thành phim ở Nhật, rồi ở Đài Loan, rồi ở Hàn Quốc, mỗi bản lại có lớp khán giả riêng. Lý do nằm ở cấu trúc câu chuyện: một nữ chính bình thường, một nhóm nam sinh nổi bật, một ngôi trường như một xã hội thu nhỏ có thứ bậc giàu nghèo. Khung này đủ đơn giản để đặt vào bất cứ thành phố châu Á nào, mà vẫn đủ xung đột để kéo dài nhiều tập.
Mỗi nước khi làm lại thường thay phần văn hoá: kiểu trường học, cách gia đình can thiệp, món ăn, nghi lễ, thậm chí tính cách nhân vật cho hợp khán giả nhà. Người xem Việt thời ấy có khi xem bản này trước, nghe bạn kể bản kia sau, rồi tranh luận xem bản nào giống truyện nhất. Thật ra không bản nào cần giống hệt; mỗi bản là một lần dịch câu chuyện sang một văn hoá khác.
Với người đọc, đây là một trò chơi thú vị: đọc truyện gốc rồi xem hai bản phim của hai nước, để ý xem cái gì được giữ, cái gì được đổi. Bạn sẽ thấy phần được giữ thường là cảm xúc cốt lõi, như sự kiêu hãnh của nữ chính trước kẻ giàu có, còn phần bị đổi là bề mặt văn hoá.
Những điều nên tỉnh táo khi đọc shoujo học đường
Shoujo học đường có một mô-típ lặp lại đáng để nói thẳng: chàng trai trêu chọc, làm khó, thậm chí bắt nạt nữ chính, rồi dần dần nảy sinh tình cảm. Trong truyện, đây là cách tạo xung đột và cho nhân vật nam một hành trình thay đổi. Ngoài đời, bắt nạt là bắt nạt, và việc ai đó làm mình tổn thương không phải dấu hiệu họ thích mình.
Mô-típ thứ hai là nữ chính chịu đựng tất cả vì tình yêu, tự đặt mình xuống sau mọi người. Nó khiến người đọc thương nhân vật, nhưng nếu đọc nhiều mà không ai nói chuyện cùng, người đọc tuổi mới lớn có thể coi đó là chuẩn mực. Phụ huynh không cần cấm, chỉ cần hỏi con: "Nếu bạn con bị đối xử như vậy, con sẽ khuyên bạn thế nào?" Câu hỏi đó thường mở ra cuộc trò chuyện tốt hơn mọi lời giảng.
Còn với người đọc trưởng thành, đọc shoujo với chút khoảng cách lại là niềm vui riêng: bạn vừa nhớ lại cảm giác tuổi mười lăm, vừa nhìn ra những gì mình đã lớn lên để không còn tin nữa.
Bắt đầu đọc truyện tình Nhật thế nào cho dễ
Nếu bạn quen ngôn tình mạng và muốn thử truyện tình Nhật, vài gợi ý:
- Bắt đầu bằng một bộ shoujo ngắn, vài tập, để làm quen nhịp chậm và cách diễn tả cảm xúc bằng hình ảnh.
- Nếu thích chuyện người lớn, chuyển sang josei; đừng kỳ vọng nam chính quyền lực hay những màn ghen tuông lớn.
- Đọc light novel khi bạn muốn một truyện chữ dễ vào, có tranh minh hoạ, độ dài vừa phải.
- Xem phim chuyển thể sau khi đọc để thấy cách người làm phim chuyển những khoảng lặng thành hình ảnh.
- Ưu tiên bản xuất bản chính thức. Nhiều bộ manga và light novel đã được mua bản quyền và phát hành ở Việt Nam, chất lượng dịch và in ổn định hơn.
- Ghi lại những dịp, những đồ vật trong truyện khiến bạn xúc động. Đó là cách nhanh nhất để hiểu vì sao lối lãng mạn kín đáo này lại bền.
Đừng ép mình thích ngay. Người quen ngôn tình nhiều kịch tính thường cần ba, bốn bộ truyện Nhật mới bắt được nhịp. Đến lúc bắt được rồi, bạn sẽ thấy mình để ý nhiều hơn tới những chi tiết nhỏ trong đời: ai là người luôn nhường mình chỗ ngồi, ai nhớ mình không ăn được cay, ai đứng chờ ở cổng khi trời mưa.
Từ Aichi tới một làng quê Việt: người mình trong chuyện tình nước Nhật
Với nhiều gia đình Việt hôm nay, nước Nhật không chỉ là xứ của manga và anime mà còn là nơi người thân sang làm việc, học tập. Những mối tình bị chia đôi bởi một kỳ hợp đồng, một khoảng cách bay vài tiếng, một múi giờ lệch hai tiếng là chuyện có thật trong rất nhiều nhà. Ngôn tình Việt viết mới bắt đầu kể những câu chuyện này bằng giọng của người trong cuộc.
Nếu bạn muốn đọc thử, Đôi găng len giữa tháng Bảy kể về một chàng trai làm việc ở Aichi luôn đeo đôi găng len người yêu đan gửi sang, ngay giữa mùa hè ba mươi sáu độ, và cô gái quyết bay sang dù anh dặn đừng đi. Câu chuyện có chất kín đáo rất Nhật, nhưng nỗi lo và cách thương nhau thì rất Việt.
Đọc truyện tình Nhật xong, đặt cạnh một truyện như vậy, bạn sẽ thấy lối lãng mạn kín đáo không phải độc quyền của nước nào. Người Việt mình cũng giỏi thương nhau bằng những điều không nói, chỉ là ít khi được viết ra.
Câu hỏi thường gặp
Shoujo và josei khác nhau ở điểm nào?
Shoujo hướng tới thiếu nữ, hay xoay quanh trường học và tình đầu. Josei hướng tới phụ nữ trưởng thành, nói về công việc, hôn nhân, cô đơn, với nhịp chậm và cái kết không phải lúc nào cũng ngọt.
Light novel có phải là ngôn tình không?
Light novel là một dạng xuất bản, không phải một thể loại. Có light novel tình cảm, có light novel phiêu lưu, giả tưởng, hài. Chỉ những bộ lấy tình yêu làm trục chính mới gần với cách hiểu ngôn tình.
Vì sao truyện tình Nhật hay có cái kết mở?
Vì nhiều tác giả Nhật coi trọng dư âm hơn lời giải. Cái kết mở để người đọc tự tưởng tượng phần tiếp theo. Người quen ngôn tình có hậu rõ ràng có thể thấy hụt hẫng lúc đầu, rồi dần quen.
Đọc manga có giúp học tiếng Nhật không?
Có thể giúp làm quen một số câu nói thông dụng và cách xưng hô, nhưng ngôn ngữ trong manga hay rút gọn, nhiều tiếng lóng. Nếu học nghiêm túc, bạn nên kết hợp với giáo trình chính thức.
Phụ huynh nên chọn manga tình cảm cho con thế nào?
Xem nhãn độ tuổi trên bìa hoặc trang của nhà phát hành, đọc thử vài chương, và ưu tiên bộ shoujo học đường nhẹ nhàng cho tuổi nhỏ. Quan trọng nhất là hỏi con thích nhân vật nào và vì sao, thay vì cấm hẳn.
Có nên đọc truyện Nhật dịch lại từ bản tiếng Anh?
Bản dịch qua ngôn ngữ trung gian dễ mất sắc thái, nhất là kính ngữ và cách xưng hô. Khi có bản dịch chính thức từ tiếng Nhật đã mua bản quyền, đó là lựa chọn tốt hơn cho cả người đọc lẫn tác giả.
