Với nhiều người Việt sinh trước những năm 1990, chữ "ngôn tình" không gợi ra tổng tài hay xuyên không mà gợi ra những cuốn tiểu thuyết tình Đài Loan mỏng, giấy ngả vàng, và những bộ phim mà cả nhà ngồi xem rơi nước mắt — trong đó cái tên nhắc nhiều nhất là Quỳnh Dao. Lối kể ấy khác hẳn ngôn tình mạng hôm nay: ít nhân vật, nhiều nước mắt, lời thoại giàu chất thơ, và tình yêu thường phải đi qua sự ngăn cấm của gia đình.
Bài này nhìn lại dòng tiểu thuyết tình Đài Loan, Hồng Kông thời trước ở góc của người đọc: nó có những nét gì, vì sao nó chạm tới người Việt, nó khác ngôn tình mạng ở đâu, và đọc lại nó hôm nay thì nên giữ gì, bỏ gì. Không có bảng xếp hạng, cũng không có chuyện chê thời trước "sến" hay khen thời nay "tân tiến"; mỗi thời có một kiểu đẹp riêng.
Một dòng truyện tình sinh ra trên trang báo và trong hiệu sách
Tiểu thuyết tình Đài Loan thời trước lớn lên trong môi trường của báo chí và sách in. Truyện thường được đăng nhiều kỳ trên báo, tạp chí, rồi in thành sách. Người viết có thời gian chăm chút từng câu, và người đọc gặp truyện qua những trang giấy được biên tập chứ không qua màn hình cập nhật mỗi ngày.
Trong dòng đó, Quỳnh Dao là cái tên có sức lan rộng nhất ở Việt Nam. Tiểu thuyết của bà được dịch sang tiếng Việt từ khá sớm, và sau này nhiều thế hệ người xem còn biết bà qua phim truyền hình chuyển thể. Bộ phim "Hoàn Châu cách cách" chiếu cuối những năm 1990, dựa trên tác phẩm của bà, từng là ký ức xem tivi chung của rất nhiều gia đình Việt.
Hồng Kông cũng có dòng tiểu thuyết tình riêng, gọn hơn, đô thị hơn, nhân vật thường là người làm công sở, sống trong căn hộ chật giữa một thành phố đông và nhanh. Ở Việt Nam, dòng Hồng Kông được biết tới ít hơn dòng Đài Loan, nhưng nó để lại một hình ảnh riêng: tình yêu của người trưởng thành, nhiều suy tư về tự lập, ít hôn ước gia đình hơn.
Những nét dễ nhận ra của tiểu thuyết tình kiểu Quỳnh Dao
Tình yêu là tuyệt đối. Nhân vật yêu như thể không còn gì khác trên đời. Họ sẵn sàng đối đầu với cha mẹ, bỏ nhà, chịu khổ vì nhau. Với người đọc trẻ thời ấy, đây là một kiểu tự do tinh thần hiếm hoi trong khuôn khổ gia đình chặt.
Gia đình là bức tường. Sự ngăn cấm thường đến từ cha mẹ, từ khoảng cách giàu nghèo hay từ một bí mật đời trước. Xung đột thế hệ là động cơ chính của truyện, không phải nữ phụ hay âm mưu thương trường.
Lời thoại giàu chất thơ. Nhân vật nói với nhau bằng những câu dài, nhiều hình ảnh, đôi khi như đọc thơ. Ngày nay nghe có thể thấy cường điệu, nhưng đó là một lựa chọn phong cách có chủ ý: cảm xúc được đẩy lên tối đa.
Thiên nhiên và mưa. Cảnh mưa, cảnh hoàng hôn, cảnh khu vườn được dùng như tấm gương phản chiếu tâm trạng. Truyện mượn cảnh để nói hộ những điều nhân vật không nói được.
Nước mắt là tiếng nói chung. Khóc không bị coi là yếu đuối. Cả nhân vật nam lẫn nữ đều khóc, và người đọc khóc theo. Đây là một khác biệt lớn so với hình mẫu nam chính lạnh lùng của ngôn tình mạng sau này.
Đặt cạnh ngôn tình mạng hôm nay
So sánh dưới đây giúp bạn hiểu vì sao người đọc hai thế hệ có thể cùng mê "truyện tình Trung Hoa" mà nói về hai thứ rất khác.
| Khía cạnh | Tiểu thuyết tình Đài Loan thời trước | Ngôn tình mạng hôm nay |
|---|---|---|
| Xung đột chính | Gia đình ngăn cấm, chênh lệch thân phận | Hiểu lầm, đối thủ tình trường, âm mưu |
| Nam chính | Lãng mạn, đa cảm, dễ rơi lệ | Thường lạnh lùng, quyền lực, giỏi giang |
| Nữ chính | Thuần khiết, giàu cảm xúc | Đa dạng hơn: từ ngây thơ tới nữ cường |
| Ngôn ngữ | Giàu chất thơ, câu dài | Gọn, nhanh, nhiều thoại |
| Độ dài | Một hoặc vài tập | Có thể hàng trăm chương |
| Cái kết | Có cả kết buồn day dứt | Người đọc đòi biết trước kết qua nhãn |
Đặt cạnh nhau như vậy, bạn sẽ thấy ngôn tình mạng không "phát minh" ra truyện tình Trung Hoa, mà kế thừa và đổi hướng một truyền thống đã có. Nhiều mô-típ như chênh lệch thân phận hay bí mật đời cha mẹ vẫn còn đó, chỉ được đặt vào khung cảnh và nhịp độ mới.
Vì sao lối kể ấy chạm tới người Việt
Câu trả lời đơn giản nhất là sự gần gũi văn hoá. Gia đình nhiều thế hệ, chữ hiếu, chuyện môn đăng hộ đối, áp lực của cha mẹ lên chuyện hôn nhân con cái là những thứ người Việt hiểu ngay mà không cần chú thích. Khi nhân vật trong truyện phải chọn giữa người mình yêu và lời cha mẹ, người đọc Việt không thấy đó là chuyện của xứ khác.
Lý do thứ hai là thời điểm. Ở những giai đoạn mà đời sống còn nhiều thiếu thốn và giải trí chưa nhiều lựa chọn, một cuốn tiểu thuyết tình truyền tay hay một bộ phim chiếu tối là khoảng thời gian hiếm hoi được sống trong cảm xúc mãnh liệt. Nhiều người kể lại chuyện thuê truyện ở tiệm đầu ngõ, đọc trộm dưới gối, hay cả xóm kéo sang nhà có tivi để xem tập mới.
Lý do thứ ba nằm ở chính lối viết: ít nhân vật, cảm xúc rõ, câu văn đẹp, nên dễ đọc với cả người không quen đọc tiểu thuyết dài. Đó cũng là lý do những bà, những mẹ hôm nay vẫn nhớ tên nhân vật trong cuốn truyện đọc từ mấy chục năm trước, trong khi con cháu họ đọc cả trăm chương mỗi tháng mà quên nhanh hơn.
Đọc lại hôm nay: nên giữ gì, nên tỉnh táo ở đâu
Đọc lại tiểu thuyết tình thời trước là một trải nghiệm thú vị, nhất là khi đọc cùng người lớn trong nhà. Vài gợi ý để đọc vừa thưởng thức vừa tỉnh táo:
- Giữ lại sự chân thành của cảm xúc. Nhân vật dám nói mình yêu, dám khóc, dám xin lỗi — điều mà nhiều truyện về sau đánh mất khi chạy theo hình mẫu lạnh lùng.
- Để ý cách truyện nói về quyền tự quyết. Nhiều câu chuyện thực chất là chuyện người trẻ đòi được chọn người mình yêu; đọc ở góc ấy, nó vẫn còn nguyên giá trị.
- Tỉnh táo với ý tưởng "yêu là phải đau đến chết đi sống lại". Trong truyện đó là bi kịch đẹp; ngoài đời, một mối quan hệ khiến mình kiệt quệ triền miên là điều nên nhìn thẳng, không nên lãng mạn hoá.
- Chấp nhận lời thoại cường điệu như một phong cách thời đại, giống cách ta nghe một bản nhạc xưa, thay vì chấm nó bằng chuẩn của truyện hôm nay.
- Nếu đọc cùng cha mẹ, hãy hỏi họ đã đọc truyện đó lúc nào, ở đâu. Câu chuyện quanh cuốn sách nhiều khi còn hay hơn chính cuốn sách.
Từ tủ sách xưa đến truyện Việt viết mới
Có một sợi dây khá rõ nối tiểu thuyết tình thời trước với ngôn tình Việt viết mới: cả hai đều đặt gia đình vào trung tâm. Truyện Việt hôm nay vẫn hay xoay quanh lời mẹ dặn, điều kiện của bà ngoại, chuyện nhà trai nhà gái, chỉ là giọng kể bớt bi lụy và nhân vật có nhiều lựa chọn hơn.
Nếu bạn thích cái chất "người lớn yêu nhau, gia đình chen vào" của dòng truyện cũ, Nửa nhịp chờ của kép Hai Đắc kể về một cặp đào kép cải lương đã ly hôn mười tám năm phải đứng chung sân khấu thêm một đêm. Nếu bạn nhớ không khí phòng trà, tiếng đàn và những người lặng lẽ thương nhau nhiều năm, Đêm cuối ở phòng trà Lá Thông là một lựa chọn hợp gu.
Còn nếu bạn muốn tặng mẹ hay bà một truyện tình để đọc cùng, hãy chọn truyện có nhân vật trung niên hoặc lớn tuổi làm chính. Người đọc lớn tuổi thường không chán truyện tình; họ chỉ chán những câu chuyện mà ở đó người ở tuổi họ chỉ được làm mẹ chồng khó tính hay ông bố ngăn cấm.
Một vài hiểu lầm hay gặp về dòng truyện tình thời trước
Hiểu lầm thứ nhất: truyện thời trước toàn kết buồn. Thực ra có cả kết buồn lẫn kết có hậu; chỉ là những cái kết buồn thường được nhớ lâu hơn nên người ta tưởng cả dòng truyện đều như vậy.
Hiểu lầm thứ hai: đó là truyện "cho bà già". Khi mới ra đời, chính những người đọc trẻ, thậm chí tuổi học trò, là lực lượng mê nó nhất. Truyện tình bao giờ cũng là truyện của người trẻ ở thời của nó; vài chục năm sau, người trẻ ấy thành người lớn tuổi mà thôi.
Hiểu lầm thứ ba: bản dịch cũ nào cũng giống nhau. Những cuốn tiểu thuyết tình được dịch từ nhiều thập niên trước mang dấu ấn rất rõ của người dịch và của tiếng Việt thời ấy: chữ dùng trang trọng, nhiều từ Hán Việt, câu văn có khi được người dịch "làm đẹp" thêm. Cùng một truyện, đọc hai bản dịch ở hai thời có thể thấy hai không khí khác hẳn. Đó không phải lỗi, mà là một lớp lịch sử nằm chồng lên văn bản gốc. Nếu bạn tìm thấy một cuốn cũ trong tủ sách nhà mình, nhìn kỹ tên người dịch và năm in; chúng kể cho bạn nghe thêm một câu chuyện về cách người Việt từng đọc truyện tình, từng chọn chữ để nói về tình yêu.
Còn một hiểu lầm nữa: phim và truyện là một. Phim chuyển thể thường thêm nhân vật, thêm tuyến phụ, kéo dài để đủ số tập, và đổi cả cái kết cho hợp khán giả truyền hình. Ai chỉ xem phim mà kể lại truyện thì nhiều khi kể nhầm. Muốn biết tác giả thật sự muốn nói gì, vẫn nên đọc sách, ưu tiên bản in có bản quyền.
Câu hỏi thường gặp
Quỳnh Dao là tác giả nước nào?
Quỳnh Dao là nhà văn Đài Loan, nổi tiếng với tiểu thuyết tình và nhiều tác phẩm được chuyển thể thành phim truyền hình, điện ảnh. Ở Việt Nam, nhiều người biết bà qua phim trước rồi mới đọc truyện.
Tiểu thuyết tình Đài Loan thời trước có phải là ngôn tình không?
Theo cách nói rộng thì có, vì đó là tiểu thuyết lấy tình yêu làm trục chính. Nhưng nó khác ngôn tình mạng ở nhịp kể, độ dài, kiểu nhân vật và trọng tâm xung đột, nên người đọc lâu năm thường tách thành hai dòng.
Vì sao truyện thời trước nhiều nước mắt như vậy?
Vì cảm xúc được coi là trung tâm của truyện, và việc khóc không bị xem là yếu đuối, kể cả với nhân vật nam. Đó là một lựa chọn phong cách, giống cách một bản nhạc xưa cố ý ngân dài những nốt buồn.
Người trẻ bây giờ đọc truyện Quỳnh Dao có thấy lạc hậu không?
Có người thấy lời thoại cường điệu, nhưng nhiều người trẻ vẫn thích sự chân thành và lòng can đảm dám yêu của nhân vật. Đọc nó như một tác phẩm của thời đại riêng sẽ dễ thưởng thức hơn.
Có nên đọc lại cùng cha mẹ không?
Rất nên, nếu cha mẹ bạn từng mê dòng truyện này. Đọc chung một cuốn sách là cách tự nhiên để nghe họ kể về tuổi trẻ của mình, về những cuốn truyện thuê ở tiệm đầu ngõ hay những tối cả xóm ngồi xem phim.
Truyện Hồng Kông thời trước khác truyện Đài Loan ở đâu?
Nói chung, truyện tình Hồng Kông thường mang không khí đô thị, nhân vật là người đi làm, tự lập, ít chuyện hôn ước gia đình hơn. Truyện Đài Loan thì nặng về xung đột gia đình và giàu chất thơ hơn. Đây là xu hướng, không phải ranh giới tuyệt đối.
