Đọc ngôn tình trên điện thoại tiện hơn nhiều, vậy mà vẫn có những người xếp kín cả kệ sách giấy, bọc từng cuốn, nhớ cuốn nào mua ở đâu, đọc vào mùa nào. Với họ, sách giấy không chỉ là một cách đọc mà là một cách giữ: giữ câu chuyện, giữ ký ức, giữ một phần tuổi trẻ. Và ở xứ nồm ẩm như miền Bắc, mưa dầm như miền Nam, giữ được một kệ sách bền qua nhiều năm cũng là cả một nghề.
Bài này dành cho người mê ngôn tình giấy, dù bạn mới có vài cuốn hay đã có cả trăm: vì sao sách giấy vẫn có sức hút, người sưu tầm thường để ý điều gì, cách bảo quản sách trong khí hậu Việt Nam, và cách phân biệt sách có bản quyền với sách in lậu. Bài không bàn giá, không khuyên mua để tích trữ hay bán lại.
Vì sao vẫn mê sách giấy giữa thời điện thoại
Lý do đầu tiên là cảm giác. Cầm một cuốn sách, lật từng trang, thấy độ dày phần đã đọc tăng dần lên là một trải nghiệm mà màn hình không thay được. Nhiều người nói họ nhớ truyện đọc trên giấy lâu hơn truyện đọc trên điện thoại, có lẽ vì mỗi cuốn sách có hình dạng, có màu bìa, có mùi giấy riêng, gắn với một chỗ ngồi, một mùa trong năm.
Lý do thứ hai là sự sở hữu. Truyện trên mạng có thể biến mất khi trang đóng cửa, ứng dụng ngừng hoạt động, hay bản quyền hết hạn. Cuốn sách trên kệ thì vẫn ở đó. Với những bộ truyện mình yêu nhất, nhiều người muốn có một bản cầm được trong tay, để đọc lại sau mười năm, để cho con mượn, để biết chắc nó không bỏ đi đâu.
Lý do thứ ba là sự ủng hộ. Mua sách giấy có bản quyền là một trong những cách rõ ràng nhất để tác giả, người dịch, nhà xuất bản biết rằng câu chuyện ấy được yêu. Nhiều người đọc trên điện thoại trước, rồi mua sách giấy của những bộ mình thích nhất như một lời cảm ơn.
Người sưu tầm thường để ý những gì
Phiên bản. Cùng một truyện có thể có bản thường, bản đặc biệt, bản tái bản với bìa mới. Người sưu tầm thường nhớ rõ mình có bản nào và vì sao chọn bản đó.
Quà tặng kèm. Bưu thiếp, thẻ đánh dấu trang, áo bìa phụ, tranh minh hoạ. Với nhiều người, những món nhỏ này là ký ức về đợt phát hành, về lần đặt sách chờ đợi.
Chất lượng in và giấy. Giấy dày mỏng, màu giấy, độ chắc của gáy, độ rõ của chữ. Một cuốn sách in tốt đọc dễ chịu và bền hơn nhiều.
Người dịch. Với truyện dịch, nhiều người sưu tầm theo người dịch mình tin tưởng, vì giọng văn tiếng Việt của bộ truyện phụ thuộc rất nhiều vào họ. Có người đọc thử vài trang ở nhà sách trước khi quyết định mua, chỉ để nghe xem giọng dịch có hợp tai không.
Câu chuyện của cuốn sách. Cuốn mua ở hiệu sách cũ, cuốn được tặng nhân sinh nhật, cuốn có chữ ký tác giả trong một buổi giao lưu. Giá trị của kệ sách nằm nhiều ở những câu chuyện ấy hơn là ở số lượng.
Kẻ thù của sách trong khí hậu Việt Nam
Sách giấy sợ những thứ mà khí hậu nhiệt đới ẩm có rất nhiều. Bảng dưới gom những vấn đề thường gặp và cách phòng đơn giản.
| Vấn đề | Dấu hiệu | Cách phòng |
|---|---|---|
| Ẩm, nồm | Giấy gợn sóng, bìa cong, mùi ẩm | Đóng cửa kệ những ngày nồm, dùng gói hút ẩm, không để sách sát tường |
| Mốc | Chấm nâu, chấm đen trên trang | Giữ khô, thoáng; phát hiện sớm thì tách cuốn bị mốc ra riêng |
| Mối mọt, gián | Lỗ nhỏ, vết gặm ở mép giấy, gáy | Kệ cách tường, cách sàn, kiểm tra định kỳ, giữ sạch |
| Nắng | Gáy bạc màu, bìa phai | Không đặt kệ nơi nắng chiếu trực tiếp |
| Bụi | Mép sách xám, trang ố | Lau kệ đều, dùng kệ có cửa nếu được |
Với miền Bắc, mùa nồm cuối đông đầu xuân là thời điểm nguy hiểm nhất. Với miền Nam và miền Trung, những đợt mưa kéo dài và lũ là lúc cần để ý. Đặt kệ sách ở phòng khô nhất trong nhà là quyết định đơn giản mà hiệu quả nhất.
Bọc và xếp sách cho bền: cách làm tại nhà
Không cần dụng cụ đắt tiền, vài bước dưới đây giúp một kệ ngôn tình giữ được lâu:
- Bọc bìa bằng màng nhựa trong hoặc bìa giấy vừa khít, nhất là với sách bìa mềm hay bị quăn góc. Bọc nhẹ tay, không ép gãy gáy.
- Xếp sách đứng thẳng, không quá chặt cũng không quá lỏng. Sách nghiêng lâu ngày sẽ lệch gáy.
- Sách khổ lớn, sách dày có thể xếp nằm, nhưng không chồng quá cao.
- Để kệ cách tường một khoảng nhỏ cho thoáng, và nâng tầng dưới cùng lên khỏi sàn.
- Đặt vài gói hút ẩm ở mỗi tầng kệ, thay khi chúng đã no ẩm.
- Mỗi vài tháng, lấy sách ra lau bụi, lật thử vài cuốn để kiểm tra mốc, mọt.
- Không kẹp những vật có thể làm ố giấy như lá tươi, giấy báo, kẹp kim loại vào trong sách lâu ngày.
Nếu bạn thích ép hoa, lá vào sách như một kỷ niệm, hãy ép chúng thật khô trong giấy thấm trước, rồi mới kẹp vào một cuốn sách mình chấp nhận có thể bị ố nhẹ.
Viết, gạch chân lên sách: nên hay không
Người đọc chia hai phe rõ rệt. Một phe giữ sách sạch tinh, không một vết bút, coi cuốn sách như đồ vật cần nâng niu. Phe kia gạch chân câu hay, ghi cảm nghĩ bên lề, gấp góc trang, coi cuốn sách như một người bạn được trò chuyện cùng. Không phe nào sai; đó chỉ là hai cách sống với sách.
Nếu bạn muốn sưu tầm lâu dài mà vẫn muốn ghi chép, có vài cách dung hoà: dùng giấy nhớ dán tạm thay vì viết thẳng, dùng thẻ đánh dấu trang thay vì gấp góc, ghi cảm nghĩ vào một cuốn sổ riêng kèm số trang. Bút chì mềm là lựa chọn an toàn nhất nếu buộc phải viết lên sách, vì sau này còn tẩy được.
Còn với những cuốn sách cũ đã có sẵn dấu bút của người khác, đừng vội chê. Một dòng ghi chú từ mười năm trước, một ngày tháng viết vội ở trang đầu, một cái tên lạ trên bìa lót có khi là phần thú vị nhất của cuốn sách. Nhiều người sưu tầm sách cũ chính vì những dấu vết ấy, như được đọc cùng một người lạ ở một thời khác.
Sách có bản quyền và sách in lậu: phân biệt thế nào
Ở thị trường sách ngôn tình, sách in lậu từng xuất hiện khá nhiều, nhất là với những bộ đang nổi hoặc vừa được làm phim. Sách lậu không chỉ thiệt cho tác giả, người dịch, nhà xuất bản mà còn thiệt cho chính người mua: giấy kém, chữ mờ, thiếu trang, lỗi chính tả, gáy dễ bung.
Vài dấu hiệu thường gặp ở sách lậu: chữ in nhoè, màu bìa lệch, ảnh bìa mờ như chụp lại; giấy mỏng, ngả màu nhanh; trang thông tin xuất bản thiếu hoặc sai; giá rẻ bất thường so với mặt bằng chung; nơi bán không rõ ràng. Một dấu hiệu riêng thì chưa chắc, nhưng gộp nhiều dấu hiệu thì nên dè chừng.
Cách an toàn nhất là mua ở hiệu sách, nhà sách, gian hàng chính thức của đơn vị phát hành. Với sách cũ, bạn vẫn có thể yên tâm nếu đó là sách có bản quyền đã qua tay người khác, giống như mượn sách của bạn bè: tác giả đã được trả công khi cuốn sách ấy được bán lần đầu.
Hiệu sách cũ, tiệm thuê truyện và ký ức của một thế hệ
Trước khi có điện thoại, nhiều người đọc ngôn tình bằng những cuốn sách thuê ở tiệm đầu ngõ, mua lại ở hiệu sách cũ, mượn ở thư viện trường. Những cuốn sách ấy đi qua nhiều tay, mang theo dấu vết của những người đọc trước: một nếp gấp, một dòng gạch chân, một cánh hoa ép. Người sưu tầm sách cũ hôm nay thường không chỉ tìm câu chuyện mà còn tìm chính những dấu vết ấy.
Ngôn tình Việt viết mới cũng thích chất liệu này. Chuyến đò cuối ngày của Thu Cúc bắt đầu từ một cuốn ngôn tình mua mười lăm nghìn ở hiệu sách cũ, đọc dở thì người đọc tỉnh dậy trong chính cuốn sách. Sao Hôm, sao Mai và ghế đá thứ ba lại có một cái tên luôn nằm sát tên nữ chính trên phiếu mượn sách của thư viện trường ở Đồng Hới.
Đọc những truyện ấy, người từng lớn lên cùng tiệm thuê truyện sẽ thấy lòng mình chùng xuống một chút, và người trẻ chưa từng thuê truyện sẽ hiểu vì sao cha mẹ mình nâng niu một cuốn sách cũ đến vậy.
Sưu tầm vì yêu, không vì tích trữ
Có một ranh giới mà nhiều người sưu tầm lâu năm hay nhắc nhau: sưu tầm vì yêu câu chuyện, không phải vì đầu cơ. Khi một bản đặc biệt bị mua gom để bán lại với giá cao, những người đọc thật sự yêu truyện lại không có được nó. Cộng đồng sưu tầm lành mạnh thường chuộng trao đổi, nhượng lại cho nhau với giá hợp lý, tặng nhau những cuốn mình đã có hai bản.
Một kệ sách đẹp không nhất thiết phải là kệ đầy đủ. Nhiều người chỉ giữ những cuốn mình đã đọc và yêu, còn những cuốn đọc một lần là đủ thì tặng lại thư viện xã, phường, tủ sách của trường, hay một người em mới bắt đầu đọc. Sách nằm im trên kệ không ai mở thì cũng như một câu chuyện không ai nghe. Một cuốn ngôn tình được truyền qua ba người bạn có khi còn mang nhiều kỷ niệm hơn cả bản đặc biệt đóng hộp.
Và nếu kệ sách của bạn có những cuốn đã cũ, ố vàng, bìa sờn, đừng vội thay. Chính những vết thời gian ấy kể rằng câu chuyện đã được đọc, được yêu, được mang theo qua nhiều mùa nồm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao giữ sách khỏi bị ẩm mốc mùa nồm?
Đặt kệ ở phòng khô nhất, cách tường và cách sàn, đóng cửa kệ hoặc cửa phòng những ngày nồm, dùng gói hút ẩm ở mỗi tầng và thay khi đã no ẩm. Kiểm tra sách định kỳ để phát hiện mốc sớm.
Có nên bọc tất cả sách không?
Bọc giúp bìa ít trầy, ít quăn góc, nhất là với sách bìa mềm hay được đọc nhiều. Nhưng nên bọc vừa khít, nhẹ tay, không ép gãy gáy. Sách ít đọc và để trong kệ có cửa thì không nhất thiết phải bọc.
Làm sao nhận biết sách ngôn tình in lậu?
Chú ý chữ in nhoè, ảnh bìa mờ như chụp lại, giấy mỏng nhanh ngả màu, trang thông tin xuất bản thiếu hoặc sai, giá rẻ bất thường và nơi bán không rõ ràng. Gộp nhiều dấu hiệu thì nên dè chừng.
Mua sách cũ có phải là không ủng hộ tác giả không?
Sách cũ có bản quyền đã được bán lần đầu và tác giả đã được trả công cho bản đó. Mua lại sách cũ giúp sách có thêm đời sống. Nếu rất yêu một tác giả, bạn có thể mua thêm sách mới của họ khi có dịp.
Sách bị mốc rồi có cứu được không?
Nếu mốc nhẹ, có thể tách cuốn sách ra, để nơi khô thoáng không có nắng gắt cho khô hẳn, rồi nhẹ nhàng lau bề mặt. Mốc nặng thì khó phục hồi hoàn toàn. Quan trọng là để riêng để mốc không lan sang sách khác.
Nên làm gì với những cuốn đã đọc mà không muốn giữ?
Bạn có thể tặng thư viện xã phường, tủ sách trường học, người quen mới bắt đầu đọc, hoặc trao đổi trong cộng đồng đọc truyện. Một cuốn sách được đọc tiếp có ý nghĩa hơn một cuốn nằm im trên kệ.
