Chuyển thể một bộ ngôn tình lên phim là dịch câu chuyện từ chữ sang hình, và cũng như mọi bản dịch, nó buộc phải được cái này, mất cái kia: phim có gương mặt, giọng nói, âm nhạc, phong cảnh, nhưng mất phần lớn nội tâm, phải cắt hoặc kéo dài tình tiết, và phải chiều một lượng khán giả rộng hơn nhiều so với người đọc truyện. Hiểu những đánh đổi này, bạn sẽ xem phim bớt bực, đọc truyện thêm vui, và tranh luận trong hội nhóm có lý hơn.
Bài này không chấm phim nào chuyển thể tốt hay dở, không nhắc tới diễn viên cụ thể và không kể tình tiết của tác phẩm nào. Nó đi qua những quyết định mà người làm phim phải đưa ra khi cầm một bộ truyện trong tay, và vì sao những quyết định ấy hay làm người đọc truyện gốc phật lòng.
Nội tâm: thứ mất đầu tiên
Sức mạnh lớn nhất của ngôn tình chữ nằm ở nội tâm. Người đọc biết nữ chính đang nghĩ gì khi cô mỉm cười, biết nam chính đã đấu tranh thế nào trước khi nói một câu lạnh nhạt. Hàng trang truyện có thể chỉ dành cho một đêm mất ngủ, một ký ức tuổi thơ, một nỗi sợ không dám nói. Trên phim, tất cả những điều đó phải được nói bằng gương mặt, ánh mắt, khoảng lặng, hoặc phải được chuyển thành lời thoại và cảnh quay.
Có ba cách người làm phim hay dùng. Cách thứ nhất là lồng tiếng độc thoại, để giọng nhân vật vang lên trong đầu; cách này giữ được ý nhưng dùng nhiều thì nặng nề. Cách thứ hai là thêm một nhân vật nghe tâm sự, thường là bạn thân, để nội tâm được nói ra thành thoại. Cách thứ ba là tin vào diễn xuất và hình ảnh, chấp nhận rằng khán giả sẽ hiểu ít hơn người đọc nhưng cảm nhiều hơn qua mắt.
Người đọc truyện gốc hay thấy nhân vật trên phim "nông" hơn trong truyện, và điều đó thường đúng ở bề mặt. Nhưng đôi khi, một ánh mắt của diễn viên lại gói được cả một đoạn văn dài, và người đọc truyện bỗng hiểu nhân vật theo cách chưa từng nghĩ tới khi đọc.
Những thay đổi gần như chắc chắn xảy ra
Đổi độ dài. Truyện mạng vài trăm chương phải dồn vào vài chục tập; truyện ngắn lại phải kéo ra đủ một mùa phim. Dồn thì mất tuyến phụ, kéo thì thêm tuyến mới.
Thêm hoặc bớt nhân vật. Nhân vật phụ được gộp lại cho gọn, hoặc thêm một cặp đôi phụ để có chuyện cho những tập giữa. Người đọc hay hỏi "nhân vật này ở đâu ra", câu trả lời thường là do số tập.
Làm mềm chi tiết. Những cảnh quá bạo lực, những hành vi kiểm soát hay những chi tiết không hợp khung giờ phát sóng thường được làm nhẹ đi. Đây là một trong số ít thay đổi mà nhiều người đọc âm thầm thấy là tốt.
Đổi bối cảnh. Vì kinh phí, vì quy định nơi sản xuất, hay vì muốn hợp khán giả hơn, bối cảnh có thể đổi từ cổ đại sang hiện đại, từ thành phố này sang thành phố khác.
Đổi cái kết. Có phim giữ nguyên kết, có phim đổi để hợp với số đông. Đây là thay đổi gây tranh cãi nhất trong cộng đồng người đọc.
Thêm nhạc và cảnh đẹp. Thứ mà truyện chữ không có: bài hát chủ đề, cảnh quay núi non, mưa, hoàng hôn. Nhiều người nhớ phim vì những thứ này hơn vì cốt truyện.
Được: những thứ chỉ phim mới có
Nói chuyện mất nhiều rồi, phải công bằng nói chuyện được. Thứ đầu tiên phim đem lại là gương mặt và giọng nói. Người đọc tự tưởng tượng nhân vật theo trí nhớ và gu riêng; phim đặt một gương mặt chung cho tất cả, tạo ra một ký ức tập thể. Từ đó sinh ra những cuộc trò chuyện, những đoạn cắt ghép, những câu thoại được nhắc đi nhắc lại.
Thứ hai là âm nhạc. Một bài hát chủ đề tốt có thể làm cảnh chia tay trên phim đau hơn mọi đoạn văn. Nhạc đi theo người xem ra khỏi màn hình, vào điện thoại, vào những chuyến xe buýt, giữ câu chuyện sống lâu sau khi phim hết.
Thứ ba là sức lan rộng. Rất nhiều người không bao giờ đọc một bộ ngôn tình dài vài trăm chương, nhưng sẵn sàng xem vài tập phim. Nhờ phim, một câu chuyện tới được với mẹ, với bà, với những người bạn không đọc truyện, và cũng nhờ phim, không ít người lần ngược lại tìm đọc truyện gốc, bắt đầu thói quen đọc của mình.
Truyện và phim: mỗi bên mạnh ở đâu
Bảng dưới gom những điểm mạnh thường thấy của mỗi bên, để bạn chọn đúng thứ cho trải nghiệm mình muốn.
| Khía cạnh | Truyện chữ mạnh hơn khi | Phim mạnh hơn khi |
|---|---|---|
| Nội tâm | Cần hiểu vì sao nhân vật làm vậy | Cảm xúc nằm ở ánh mắt, khoảng lặng |
| Nhịp | Muốn đọc chậm, tự dừng, tự đọc lại | Muốn được dẫn đi, không phải tự tưởng tượng |
| Thế giới | Thế giới rộng, nhiều tuyến, nhiều chi tiết | Cảnh đẹp, trang phục, âm nhạc |
| Trải nghiệm chung | Đọc một mình, cảm một mình | Xem cùng gia đình, bạn bè |
| Thời gian | Có thể đọc rải rác trong tháng | Cần ngồi trước màn hình theo lịch hoặc theo tập |
Không bên nào thay được bên nào. Một câu chuyện may mắn là câu chuyện có cả bản chữ hay lẫn bản phim hay, mỗi bản đem lại một trải nghiệm riêng cho cùng một nhân vật.
Nếu chỉ được chọn một, hãy hỏi mình đang cần gì: hiểu sâu một con người, hay được cảm cùng người khác một lúc. Câu trả lời sẽ chỉ cho bạn nên mở sách hay bật tivi.
Ai quyết định những thay đổi: tác giả, biên kịch hay nhà sản xuất
Người đọc hay trách tác giả khi phim khác truyện, nhưng trong nhiều trường hợp, tác giả không phải người cầm kéo. Khi một truyện được chuyển thể, tác giả hoặc đơn vị nắm quyền bán quyền chuyển thể cho bên sản xuất. Từ đó, mức độ tác giả tham gia tuỳ vào thoả thuận: có người được mời làm biên kịch hoặc cố vấn, có người chỉ được xem kịch bản, có người hoàn toàn đứng ngoài.
Kịch bản thường do biên kịch viết, đạo diễn và nhà sản xuất duyệt, rồi còn phải qua những quy định của nơi sẽ phát sóng. Mỗi tầng đều có thể thêm, bớt, đổi. Một cảnh bị cắt có khi vì kinh phí, có khi vì thời lượng, có khi vì quy định nội dung, có khi chỉ vì diễn viên bị ốm đúng tuần quay. Người xem không thấy những lý do đó, chỉ thấy kết quả.
Biết vậy để công bằng hơn khi tranh luận. Thay vì trách một người cụ thể, bạn nên bàn về lựa chọn: "bản phim chọn bỏ tuyến này, và mình thấy tiếc vì nó làm nhân vật thiếu lý do". Một câu như thế mở ra cuộc trò chuyện, còn một câu trách móc chỉ mở ra cãi vã.
Vì sao fan truyện hay giận phim
Cơn giận của người đọc truyện với bản phim thường không phải chuyện kỹ thuật. Người đọc đã sống với nhân vật hàng tháng trời, đã tự dựng gương mặt, giọng nói, căn phòng của họ trong đầu. Bản phim, dù hay đến đâu, vẫn là bản của người khác, và nó đè lên bản riêng của từng người. Cảm giác ấy giống như ai đó sắp xếp lại căn phòng của mình mà không hỏi.
Cơn giận thứ hai đến từ những thay đổi chạm vào điều người đọc yêu nhất: một câu thoại bị cắt, một nhân vật phụ được yêu thích bị bỏ, một cái kết bị đổi. Người đọc cảm thấy cái lõi của câu chuyện bị phản bội. Ở đây, tranh luận thường có lý, vì không phải thay đổi nào cũng cần thiết.
Nhưng cũng có cơn giận đến từ việc so sánh với một phiên bản không có thật: bản phim hoàn hảo trong đầu mỗi người. Không bộ phim nào thắng được nó. Biết điều đó, người đọc có thể xem phim nhẹ lòng hơn, khen chỗ đáng khen, chê chỗ đáng chê, và không biến tranh luận về phim thành công kích diễn viên hay người làm phim.
Xem phim chuyển thể cho đỡ bực: vài thói quen nhỏ
Nếu bạn đã đọc truyện và sắp xem phim, những gợi ý dưới đây giúp trải nghiệm dễ chịu hơn:
- Coi phim là một bản dịch, không phải bản sao. Đặt câu hỏi "bản này kể câu chuyện ra sao" thay vì "bản này giống truyện tới đâu".
- Ghi lại ba điều bạn mong phim giữ nhất trước khi xem. Nếu phim giữ được ba điều đó, hãy cho phép những thứ còn lại được thay đổi.
- Xem hết vài tập đầu rồi mới kết luận. Nhiều phim mở đầu khác truyện nhưng dần quay về đúng tinh thần.
- Khi tranh luận, nói về lựa chọn kể chuyện, đừng nói về ngoại hình hay đời tư của diễn viên. Diễn viên làm theo kịch bản và đạo diễn.
- Tôn trọng người chỉ xem phim. Họ có quyền yêu bản phim mà không cần đọc truyện, và không ai nên bị chê là "không phải fan thật".
- Khi giới thiệu cho người khác, nói rõ đâu là chi tiết của truyện, đâu là của phim, và tránh tiết lộ cái kết.
Từ truyện Việt tới màn ảnh: một chuyện tình nhìn qua ống kính
Ngôn tình Việt viết mới có một lợi thế khi nghĩ tới màn ảnh: bối cảnh có thật, từ con hẻm, bến sông tới làng nghề, có thể quay được mà không cần dựng cung điện. Chuyện tình gắn với nghề, với món ăn, với dịp lễ cũng dễ chuyển thành hình ảnh. Một số truyện trong kho còn lấy chính chuyện làm phim làm chất liệu.
Nếu bạn tò mò về phía sau ống kính, Một trăm con cá dầu ớt kể về một cô làm đồ ăn cho đoàn phim và gã thư ký trường quay khó tính, với một kịch bản dày cộp ẩn chứa chuyện của gia đình cô. Còn Hai ông bà diễn vợ chồng trên sông Ngô Đồng là chuyện một đoàn quay phim quảng bá cần một cặp vợ chồng già chèo đò, và chỉ tìm được hai người chưa từng là vợ chồng của nhau.
Đọc những truyện như vậy, bạn sẽ thấy chuyện chuyển chữ thành hình, chuyện câu thoại bị đổi, chuyện diễn mà hoá thật, cũng có thể là một chuyện tình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phim chuyển thể hay thêm nhân vật không có trong truyện?
Thường vì số tập. Truyện ngắn hoặc vừa phải được kéo dài cho đủ một mùa phim, và thêm nhân vật, thêm cặp đôi phụ là cách dễ nhất để có chuyện cho những tập giữa.
Đổi cái kết khi chuyển thể có phải là sai không?
Không có luật nào bắt buộc giữ nguyên, nhưng cái kết thường là lời hứa cốt lõi của câu chuyện, nên đổi kết dễ làm người đọc truyện gốc thất vọng. Đây là quyết định của người làm phim, có khi vì khán giả, có khi vì quy định nơi phát sóng.
Có nên công kích diễn viên khi không thích bản chuyển thể?
Không nên. Diễn viên làm việc theo kịch bản và chỉ đạo của đạo diễn. Góp ý về lựa chọn kể chuyện thì hợp lý, còn công kích ngoại hình, đời tư là việc gây tổn thương và không giúp gì cho cuộc tranh luận.
Phim chuyển thể có giúp truyện gốc được đọc nhiều hơn không?
Thường là có. Nhiều người biết truyện qua phim rồi mới tìm đọc, và sách in của truyện được chuyển thể hay được tái bản. Đó cũng là lý do nên tìm đọc bản có bản quyền để tác giả được hưởng lợi.
Vì sao nhân vật trên phim hay có vẻ nông hơn trong truyện?
Vì phim mất phần lớn nội tâm mà truyện chữ kể rất kỹ. Diễn viên phải gói những đoạn văn dài vào ánh mắt và khoảng lặng, và không phải lúc nào cũng gói hết được.
Nên xem phim chuyển thể với con mắt nào?
Coi phim như một bản dịch của câu chuyện sang ngôn ngữ hình ảnh. Hãy hỏi bản phim kể câu chuyện ra sao, giữ được điều gì quan trọng, thay vì chỉ đếm những chỗ khác truyện.
