Ở Âu Mỹ, "romance" không chỉ là truyện có yếu tố tình yêu mà là một thể loại sách có luật riêng: chuyện tình phải là trục chính, và cái kết phải khiến người đọc thoả lòng, thường là hai người đến được với nhau. Chính lời hứa ấy làm romance Âu Mỹ khác hẳn ngôn tình Trung Quốc vốn chấp nhận cả kết buồn, và khác tiểu thuyết tình Nhật vốn ưa kết mở.
Người Việt đọc romance Âu Mỹ qua bản dịch, qua phim chuyển thể, và ngày càng nhiều người đọc thẳng bằng tiếng Anh. Bài này giúp bạn hiểu dòng truyện ấy vận hành ra sao, nó có những nhánh nào, mô-típ của nó gọi tên thế nào, và nếu bạn đã quen ngôn tình thì nên bắt đầu từ đâu cho khỏi bỡ ngỡ.
Lời hứa có hậu: luật nền của romance Âu Mỹ
Trong giới xuất bản và người đọc romance tiếng Anh, có hai chữ viết tắt ai cũng biết: HEA, tức hạnh phúc mãi về sau, và HFN, tức hạnh phúc ở thời điểm hiện tại. Một cuốn sách được xếp vào kệ romance gần như bắt buộc phải kết bằng một trong hai kiểu đó. Hội nhà văn romance của Mỹ từng định nghĩa thể loại bằng hai yếu tố: một chuyện tình là trung tâm, và một cái kết thoả mãn, lạc quan về mặt cảm xúc.
Luật ấy nghe có vẻ gò bó, nhưng thực ra nó giải phóng người viết. Vì người đọc biết chắc kết có hậu, câu hỏi không còn là "họ có đến với nhau không" mà là "họ đến với nhau bằng cách nào". Toàn bộ sức hút dồn vào hành trình: hiểu lầm được gỡ ra sao, hai con người thay đổi thế nào để xứng với nhau.
Với người quen ngôn tình châu Á, đây là khác biệt lớn nhất. Một bộ ngôn tình Trung Quốc có thể kết buồn mà vẫn được yêu, thậm chí được nhớ lâu hơn vì buồn. Còn một cuốn romance Âu Mỹ kết buồn sẽ bị người đọc phản đối như bị lừa. Truyện tình kết bi thì ở phương Tây thường được xếp vào kệ khác, như tiểu thuyết văn học hay tiểu thuyết đời thường.
Những nhánh chính bạn sẽ gặp trên kệ romance
Romance lịch sử. Đặt ở quá khứ, rất phổ biến là nước Anh đầu thế kỷ mười chín với vũ hội, mùa ra mắt xã hội, hôn nhân sắp đặt. Loạt truyện Bridgerton của Julia Quinn là một ví dụ, và đã được làm thành phim truyền hình.
Romance đương đại. Đặt ở thời nay, nhân vật đi làm, có bạn bè, gia đình, những rắc rối rất đời. Nhánh này gần với ngôn tình đô thị nhất.
Romance hồi hộp. Chuyện tình đi kèm một vụ án, một mối nguy, một bí mật. Tương tự ngôn tình trinh thám, nhưng luật có hậu vẫn giữ nguyên.
Romance giả tưởng. Ma cà rồng, phép thuật, vương quốc tưởng tượng. Gần đây có cả cụm từ ghép giữa romance và fantasy để gọi dòng sách lai hai thể loại này.
Romance tuổi mới lớn. Nhân vật tuổi học trò, tình đầu, chuyện trường lớp, hướng tới người đọc trẻ.
Romance nhẹ nhàng. Một số nhà xuất bản và người đọc phân biệt sách có cảnh thân mật rõ và sách chỉ dừng ở nụ hôn. Nếu bạn muốn nhẹ nhàng, hoặc chọn sách cho con, hãy tìm nhóm được giới thiệu là "sweet" hoặc "clean", và vẫn nên đọc thử trước.
Mô-típ Âu Mỹ gọi tên thế nào, ngôn tình gọi thế nào
Cộng đồng đọc romance tiếng Anh rất thích gọi tên mô-típ bằng những cụm ngắn. Nhiều mô-típ có "bà con" ở ngôn tình châu Á.
| Tên quen trong romance tiếng Anh | Nghĩa | Gần với ngôn tình |
|---|---|---|
| Enemies to lovers | Từ đối thủ thành người yêu | Oan gia ngõ hẹp |
| Fake dating | Giả làm người yêu | Hẹn hò giả, người yêu thuê |
| Marriage of convenience | Cưới vì lý do thực tế | Cưới trước yêu sau, hôn nhân hợp đồng |
| Second chance | Cơ hội thứ hai với người cũ | Gương vỡ lại lành |
| Friends to lovers | Từ bạn thành người yêu | Thanh mai trúc mã |
| Slow burn | Tình cảm nhen rất chậm | Không có tên riêng, hay gọi là "chậm nhiệt" |
| Grumpy and sunshine | Một người khó tính, một người vui vẻ | Gần với cặp lạnh – ấm |
Điều thú vị là hai bên đi tới những mô-típ rất giống nhau mà không cần bắt chước nhau. Tình yêu giữa hai người khác biệt, bị buộc ở gần nhau, rồi dần nhìn ra nhau là một khung kể mà văn hoá nào cũng cần.
Từ Jane Austen tới những cuốn sách bỏ túi
Nhiều người coi "Kiêu hãnh và định kiến" của Jane Austen, xuất bản năm 1813, là tổ tiên tinh thần của romance hiện đại: một nữ chính sắc sảo, một nam chính kiêu kỳ, một chuỗi hiểu lầm, và hôn nhân đặt trong bối cảnh tiền bạc, gia thế. Gần hai thế kỷ sau, bộ khung ấy vẫn được viết lại dưới đủ dạng. Cùng thời kỳ thế kỷ mười chín còn có "Jane Eyre" của Charlotte Brontë, một chuyện tình nhiều bóng tối hơn nhưng cũng kết bằng sự đoàn tụ.
Sang thế kỷ hai mươi, romance trở thành một ngành xuất bản lớn với những cuốn sách bỏ túi mỏng, ra đều đặn theo dòng, của những nhà xuất bản chuyên romance như Harlequin hay Mills and Boon. Dòng sách này từng bị coi thường là "truyện ba xu", nhưng nó nuôi sống rất nhiều nhà văn nữ và tạo ra một cộng đồng người đọc trung thành.
Những năm gần đây, romance Âu Mỹ đón một làn sóng người đọc trẻ nhờ các cộng đồng giới thiệu sách trên mạng xã hội video. Người đọc quay clip khóc, cười, ôm sách, và những cuốn được nhắc nhiều có khi quay lại danh sách bán chạy dù đã ra nhiều năm. Hiện tượng này khá giống cách ngôn tình Trung Quốc từng lan ở Việt Nam qua các nhóm đọc trên mạng.
Khác biệt văn hoá người đọc Việt nên biết trước
Đọc romance Âu Mỹ khi đã quen ngôn tình, bạn sẽ gặp vài điều lạ. Biết trước để khỏi hụt hẫng:
- Gia đình đứng xa hơn. Nhân vật thường sống tự lập, quyết định chuyện tình của mình. Cha mẹ có thể có mặt, nhưng hiếm khi là bức tường chặn đường như trong ngôn tình hay tiểu thuyết tình Đài Loan.
- Nữ chính nói thẳng. Thoại của nữ chính thường dí dỏm, tranh luận ngang hàng với nam chính. Người quen hình mẫu nữ chính ngây thơ có thể thấy lạ lúc đầu.
- Đồng thuận được viết rõ. Nhiều romance hiện đại cho nhân vật hỏi ý nhau trước những bước thân mật. Đây là một chuẩn mực đáng học, cả trong truyện lẫn ngoài đời.
- Có sách nhiều cảnh thân mật. Một phần lớn romance Âu Mỹ viết cảnh thân mật khá rõ. Nếu bạn không muốn, hoặc đang chọn sách cho người nhỏ tuổi, hãy đọc phần giới thiệu và nhận xét của người đọc trước khi mua.
- Truyện dài theo loạt. Thay vì một bộ hàng trăm chương, romance Âu Mỹ hay viết thành loạt nhiều cuốn, mỗi cuốn là chuyện của một cặp khác nhau trong cùng một gia đình hoặc thị trấn.
Đọc romance qua bản dịch tiếng Việt: những thứ dễ rơi rớt
Tiếng Anh chỉ có một cặp xưng hô cho hai người yêu nhau, còn tiếng Việt thì buộc người dịch phải chọn: anh – em, cậu – tớ, gọi thẳng tên, hay một cặp xưng hô trịnh trọng giữ khoảng cách. Cùng một câu thoại, đổi cách xưng hô là đổi luôn khoảng cách giữa hai người. Lựa chọn ấy không trung tính. Nếu hai nhân vật khởi đầu là đối thủ, người dịch giỏi sẽ để họ xưng hô xa cách, rồi đổi dần khi tình cảm thay đổi. Một bản dịch để "anh – em" ngay từ trang đầu sẽ làm mất cả một tầng cảm xúc mà bản gốc xây bằng giọng điệu.
Thứ hai là sự dí dỏm. Romance Âu Mỹ sống bằng những câu đối đáp chơi chữ, châm chọc nhau, và chơi chữ là thứ khó dịch nhất. Bản dịch tốt thường tìm một cách nói vui tương đương trong tiếng Việt thay vì dịch sát từng chữ, rồi chấp nhận mất đi một ít. Bản dịch vội thì để lại những câu nghe ngô nghê, khiến người đọc tưởng nhân vật kém duyên.
Thứ ba là bối cảnh xã hội: lễ nghi vũ hội, chuyện thừa kế, cách gọi tước vị trong romance lịch sử. Người dịch cẩn thận sẽ có chú thích ngắn. Khi chọn sách, bạn có thể đọc thử vài trang để xem cách xưng hô và nhịp thoại có tự nhiên không. Một bản dịch có bản quyền, có biên tập viên, thường đáng tin hơn nhiều so với bản truyền tay. Nếu đọc được tiếng Anh, thỉnh thoảng đối chiếu một đoạn thoại bạn thích với bản gốc cũng là cách học rất vui: bạn sẽ thấy người dịch đã phải chọn những gì.
Bắt đầu đọc romance Âu Mỹ từ đâu nếu bạn mê ngôn tình
Cách dễ nhất là đi theo mô-típ bạn đã yêu. Nếu bạn mê oan gia ngõ hẹp trong ngôn tình, hãy tìm sách gắn nhãn đối thủ thành người yêu. Nếu bạn mê cưới trước yêu sau, hãy tìm romance lịch sử có hôn nhân sắp đặt. Mô-típ là cây cầu giúp bạn bước qua sự khác biệt văn hoá mà không thấy lạc.
Cách thứ hai là đi theo phim. Nhiều romance Âu Mỹ đã lên màn ảnh, và cũng như với phim Hàn, xem phim trước rồi đọc sách sau là con đường nhẹ nhàng cho người chưa quen đọc tiếng Anh. Bản dịch tiếng Việt có bản quyền của một số tác phẩm kinh điển như tiểu thuyết của Jane Austen thì khá dễ tìm.
Cách thứ ba là đọc song song. Đọc một cuốn romance Âu Mỹ và một truyện ngôn tình Việt cùng mô-típ, ví dụ cùng là giả làm người yêu. Bạn có thể thử Ba ngày làm bạn gái thuê ở Phú Quốc, một chuyện bạn gái thuê đặt giữa đảo ngọc. Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy cùng một khung mà mỗi văn hoá tô màu riêng: bên kia là tự lập và đối thoại sắc, bên này là họ hàng, làng xóm và những bữa cơm chung.
Câu hỏi thường gặp
Romance Âu Mỹ có bắt buộc kết có hậu không?
Theo cách hiểu phổ biến trong giới xuất bản và người đọc tiếng Anh, sách được xếp vào thể loại romance cần có chuyện tình là trục chính và cái kết thoả mãn, lạc quan. Truyện tình kết buồn thường được xếp sang tiểu thuyết văn học hoặc đời thường.
HEA và HFN nghĩa là gì?
HEA là cách viết tắt của hạnh phúc mãi về sau, tức hai nhân vật được hình dung sẽ ở bên nhau lâu dài. HFN là hạnh phúc ở hiện tại, tức truyện dừng ở lúc họ đang hạnh phúc mà không hứa hẹn quá xa.
Kiêu hãnh và định kiến có phải là romance không?
Về thời gian, nó ra đời trước khi thể loại romance hiện đại hình thành, và được coi là tác phẩm văn học kinh điển. Nhưng cấu trúc chuyện tình và cái kết của nó ảnh hưởng rất lớn tới romance, nên nhiều người đọc coi đây là tổ tiên của thể loại.
Học sinh có nên đọc romance Âu Mỹ không?
Có những dòng dành cho tuổi mới lớn và dòng nhẹ nhàng không có cảnh thân mật rõ. Phụ huynh nên xem phần giới thiệu, nhãn độ tuổi và nhận xét của người đọc trước, rồi trò chuyện với con về cuốn sách thay vì chỉ cấm.
Đọc romance bằng tiếng Anh có giúp học tiếng không?
Có, vì romance dùng nhiều hội thoại đời thường, cảm xúc và từ vựng gần gũi. Nên bắt đầu với sách đương đại, ngắn, mô-típ quen để không bị nản, và chấp nhận đọc chậm lúc đầu.
Vì sao romance từng bị coi thường?
Vì nó là dòng sách bình dân, phần lớn do phụ nữ viết cho phụ nữ đọc, và bị gắn với định kiến là nông cạn. Ngày nay nhiều người nhìn nhận lại, thấy đây là một thể loại có kỹ thuật riêng, có cộng đồng người đọc lớn và nhiều tác phẩm đáng đọc.
