Nếu bạn từng đọc một bộ ngôn tình mà câu văn nghe như bị đảo ngược, nhân vật xưng "ngươi – ta" giữa văn phòng hiện đại, hay cứ vài dòng lại gặp một chữ Hán Việt không ai dùng, rất có thể bạn đang đọc bản convert hoặc bản edit từ convert, không phải một bản dịch thật. Ba chữ dịch, edit, convert được dùng lẫn lộn trong cộng đồng đọc truyện, nhưng chúng chỉ ba thứ khác nhau về cách làm, về chất lượng và cả về chuyện được phép hay không.
Bài này giải thích từng loại theo góc của người đọc, chỉ cách nhận ra mình đang đọc loại nào, và nói thẳng chuyện bản quyền. Ướt Át không hướng dẫn tìm bản không phép và không nêu tên trang nào; mục đích là để bạn đọc có hiểu biết, chọn được bản tốt và biết cách ủng hộ người viết, người dịch.
Bốn kiểu văn bản bạn có thể gặp
Bản dịch chính thức. Do người dịch hiểu cả hai thứ tiếng thực hiện, có đơn vị nắm bản quyền, có biên tập viên đọc lại, rồi in thành sách hoặc phát hành trên nền tảng đã mua quyền. Đây là bản đáng tin nhất về cả chất lượng lẫn tính hợp pháp.
Bản dịch của người hâm mộ. Do người đọc biết tiếng gốc tự dịch vì yêu truyện. Chất lượng có khi rất tốt, có khi không đều. Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn những bản này không có sự đồng ý của tác giả.
Bản convert. Dùng phần mềm chuyển văn bản tiếng Trung sang tiếng Việt theo từng chữ hoặc từng cụm, chủ yếu ra âm Hán Việt, kèm một ít nghĩa thuần Việt có sẵn trong từ điển máy. Không có ai thật sự hiểu và diễn đạt lại câu văn.
Bản edit. Người làm edit lấy bản convert, dựa vào ngữ cảnh và chút hiểu biết tiếng gốc hoặc chỉ dựa vào cảm giác, sửa lại cho câu đọc xuôi hơn. Bản edit có thể dễ đọc, nhưng sai nghĩa vẫn lọt nếu người edit không đối chiếu được với bản gốc.
Vì sao convert đọc "lạ" đến vậy
Tiếng Trung và tiếng Việt cùng có nhiều từ Hán Việt, nên người mới nhìn bản convert hay nghĩ "đọc cũng hiểu được". Nhưng trật tự từ, cách dùng hư từ, cách xưng hô của hai thứ tiếng khác nhau khá nhiều. Phần mềm chuyển từng chữ sẽ giữ nguyên trật tự gốc, nên sinh ra những câu kiểu "nàng đối hắn cười cười nói" thay vì "nàng mỉm cười nói với anh". Đọc vài chương, người đọc quen dần và tự dịch trong đầu, đến mức nhiều người tưởng đó là văn phong ngôn tình.
Chỗ nguy hiểm là những từ có cùng âm Hán Việt mà nghĩa trong tiếng Việt đã khác, hoặc từ lóng mạng mà từ điển máy không biết. Một câu đùa có thể thành câu nghiêm trọng, một lời mỉa mai có thể thành lời khen, và người đọc không có cách nào biết mình đã hiểu sai. Cảm xúc của cả một cảnh có thể lệch theo.
Thêm một hệ quả ít ai để ý: đọc nhiều bản convert lâu ngày có thể làm câu văn tiếng Việt của chính mình nhuốm giọng đó, đặc biệt với người đọc trẻ đang tập viết. Nhiều cô giáo dạy văn đã nhận ra những bài làm có câu đảo ngữ lạ hay chữ Hán Việt đặt sai chỗ mà học sinh không biết vì sao.
Nhận ra mình đang đọc loại nào
Không cần biết tiếng Trung, bạn vẫn có thể đoán khá đúng bản mình đang đọc qua vài dấu hiệu:
- Câu có trật tự lạ, nhiều cụm như "đối … nói", "cấp … làm", động từ lặp đôi kiểu "cười cười", "nhìn nhìn": nhiều khả năng là convert hoặc edit sơ.
- Xưng hô cổ trang lẫn vào bối cảnh hiện đại, ví dụ nhân viên công ty xưng "ta – ngươi": dấu hiệu bản chưa được chuyển xưng hô cho hợp tiếng Việt.
- Tên riêng, tên địa danh, tên món ăn để nguyên âm Hán Việt dù có từ thuần Việt quen thuộc: thường là convert.
- Cùng một nhân vật mà xưng hô thay đổi lung tung giữa các chương: thường là nhiều người edit nối nhau.
- Có lời người dịch giải thích chơi chữ, điển cố, có thông tin đơn vị nắm bản quyền và biên tập viên: thường là bản dịch chính thức.
- Văn bản đọc trôi, xưng hô đổi đúng lúc tình cảm đổi, câu đùa vẫn buồn cười bằng tiếng Việt: dấu hiệu của một người dịch có tay nghề.
Không dấu hiệu nào chắc chắn tuyệt đối, nhưng gộp ba, bốn dấu hiệu lại thì bạn đã đoán đúng phần lớn. Biết mình đang đọc gì giúp bạn rộng lượng hơn với những câu văn lạ, và thận trọng hơn khi định đem một câu thoại đi trích dẫn như lời của tác giả.
So sánh nhanh bốn kiểu văn bản
Bảng dưới là xu hướng chung để bạn có cái nhìn tổng thể, mỗi bản cụ thể vẫn có thể tốt hơn hoặc kém hơn.
| Kiểu | Ai làm | Độ chính xác nghĩa | Độ mượt tiếng Việt | Sự đồng ý của tác giả |
|---|---|---|---|---|
| Dịch chính thức | Người dịch, biên tập viên | Cao | Cao | Có |
| Dịch của người hâm mộ | Người đọc biết tiếng gốc | Từ trung bình tới cao | Không đều | Thường không có |
| Edit từ convert | Người đọc, có khi không biết tiếng gốc | Không chắc | Trung bình | Thường không có |
| Convert | Phần mềm | Thấp, dễ sai | Thấp | Không có |
Cũng cần nói công bằng: không ít bản dịch của người hâm mộ được làm rất kỹ, có tra cứu, có chú thích, vì người làm yêu truyện thật lòng. Một số người dịch nghiệp dư sau này trở thành người dịch chuyên nghiệp cho nhà xuất bản. Vấn đề không nằm ở tay nghề mà ở sự cho phép.
Cột cuối cùng là cột người đọc hay bỏ qua nhất, nhưng lại là cột quyết định truyện có tiếp tục được viết hay không. Một tác giả không thu được gì từ những người đọc mình thì rất khó sống được bằng nghề viết.
Người dịch là một nghề, không chỉ là người chuyển chữ
Một bản dịch ngôn tình tốt là kết quả của hàng trăm quyết định nhỏ mà người đọc không nhìn thấy. Người dịch phải chọn cách xưng hô cho từng cặp nhân vật và đổi nó đúng lúc; phải quyết định giữ hay chuyển tên món ăn, tên chức vị, tên địa danh; phải tìm cách nói tiếng Việt cho những câu đùa dựa trên chữ đồng âm; phải giữ được giọng riêng của tác giả, người viết dí dỏm thì bản dịch phải dí dỏm, người viết trầm buồn thì bản dịch không được rộn ràng.
Với truyện cổ đại, người dịch còn phải tra cứu chức tước, lễ nghi, đồ dùng, để không biến một vị quan thành giám đốc hay một nghi lễ thành bữa tiệc. Với truyện hiện đại, họ phải theo kịp tiếng lóng mạng thay đổi từng năm. Rồi biên tập viên đọc lại, sửa lỗi, thống nhất cách gọi từ chương đầu tới chương cuối.
Vì vậy, khi bạn giới thiệu một bộ truyện dịch hay, hãy nhắc tên người dịch bên cạnh tên tác giả. Đó là sự ghi nhận nhỏ nhưng có ý nghĩa với những người làm một nghề vất vả mà ít ai nhớ tên. Và nếu bạn thấy một lỗi trong sách chính thức, góp ý lịch sự với đơn vị phát hành; nhiều lỗi được sửa ở lần in sau nhờ chính người đọc.
Chuyện bản quyền nói cho dễ hiểu
Theo nguyên tắc chung của luật sở hữu trí tuệ ở Việt Nam và nhiều nước, quyền dịch một tác phẩm sang ngôn ngữ khác và phát hành bản dịch thuộc về người nắm quyền tác giả. Việt Nam cũng là thành viên của Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học và nghệ thuật, nên tác phẩm của tác giả nước ngoài cũng được bảo hộ. Nói gọn: muốn dịch và đăng công khai một bộ truyện, cần được người nắm quyền cho phép.
Trên thực tế, người đọc thường nghĩ "mình chỉ đọc thôi mà". Điều đó đúng là trách nhiệm chính thuộc về người đăng bản không phép. Nhưng mỗi lượt đọc, mỗi lượt chia sẻ lại nuôi thêm những trang không phép, và lấy đi lý do để nhà xuất bản bỏ tiền mua bản quyền, thuê người dịch tử tế. Vòng luẩn quẩn đó làm thị trường truyện dịch chính thức nhỏ lại, và người đọc lại càng phải tìm bản không phép.
Bạn không cần thành người gác cổng, chỉ cần vài thói quen nhỏ: ưu tiên sách in và nền tảng có bản quyền khi có, mua cuốn sách của bộ truyện mình đã đọc và yêu, ghi nhận tên người dịch khi giới thiệu truyện với bạn bè, và không chia sẻ lại những tệp truyện không rõ nguồn.
Một lựa chọn khác: đọc truyện viết thẳng bằng tiếng Việt
Có một cách tránh toàn bộ chuyện dịch, edit, convert: đọc ngôn tình viết thẳng bằng tiếng Việt. Không có trật tự câu bị đảo, không có xưng hô lạc thời, không có chữ Hán Việt đặt sai chỗ. Nhân vật nói đúng như người mình nói, cười đúng chỗ người mình cười.
Ví dụ, nếu bạn mê những truyện có chuyện chữ nghĩa, giấy tờ, hiểu lầm vì một câu viết, Điều khoản thứ mười ba của tổng giám đốc kể về một cô hiệu đính hợp đồng được thuê để soát lỗi, và chính nghề soát chữ kéo cô vào chuyện tình. Còn nếu bạn thích chuyện hai người làm nghề chuyển ngữ cãi nhau, truyện về hai người phiên dịch ở Biên Hòa cũng là một lựa chọn vui.
Đọc truyện Việt không có nghĩa là bỏ truyện dịch. Hai thứ bổ sung cho nhau: truyện dịch mở ra thế giới, truyện Việt giữ cho tiếng Việt của bạn trong trẻo. Người đọc giỏi là người biết mình đang đọc thứ gì, và chọn đúng thứ mình cần. Đôi khi chỉ cần xen một truyện Việt giữa hai bộ truyện dịch dài là đủ để mắt và tai bạn được nghỉ, như uống một ngụm nước lọc giữa bữa tiệc nhiều món.
Câu hỏi thường gặp
Convert có phải là dịch không?
Không. Convert là dùng phần mềm chuyển văn bản theo từng chữ hoặc từng cụm, chủ yếu ra âm Hán Việt, không có người thật sự hiểu và diễn đạt lại câu. Dịch là việc của người hiểu cả hai thứ tiếng.
Bản edit có đáng tin không?
Tuỳ người làm. Bản edit có thể đọc xuôi, nhưng nếu người edit không đối chiếu được với bản gốc thì sai nghĩa vẫn lọt qua mà người đọc không biết. Nên coi bản edit là bản tham khảo, không phải bản chuẩn.
Đọc bản không phép thì có sao không?
Trách nhiệm pháp lý chính thuộc về người dịch và đăng khi chưa được phép. Nhưng lượt đọc vẫn nuôi những trang không phép và làm thị trường bản dịch chính thức nhỏ lại. Ưu tiên bản có bản quyền là cách đơn giản nhất để ủng hộ tác giả và người dịch.
Làm sao biết một cuốn sách ngôn tình dịch là bản chính thức?
Sách chính thức thường ghi rõ đơn vị phát hành, đơn vị nắm bản quyền, tên người dịch, biên tập viên và các thông tin xuất bản ở trang đầu hoặc trang cuối. Nền tảng đọc chính thức cũng thường ghi nguồn bản quyền cho từng bộ.
Đọc convert lâu có ảnh hưởng tới cách viết tiếng Việt không?
Có thể, nhất là với người đọc trẻ. Trật tự câu lạ và chữ Hán Việt đặt sai chỗ dễ ngấm vào câu văn của chính mình. Đọc xen sách tiếng Việt được biên tập kỹ là cách cân bằng lại.
Vì sao một số truyện không có bản dịch chính thức?
Có thể vì chưa đơn vị nào mua bản quyền, vì tác giả hoặc nền tảng gốc chưa bán quyền ra nước ngoài, hoặc vì đơn vị phát hành thấy chưa đủ người mua. Nhu cầu đọc bản chính thức lớn lên thì khả năng truyện được mua bản quyền cũng lớn hơn.
