HE, SE và OE là ba cách gọi tắt cái kết của một truyện ngôn tình: HE là kết có hậu (happy ending), SE là kết buồn (sad ending), OE là kết mở (open ending), để người đọc tự hình dung tiếp. Người đọc lâu năm hỏi nhau “truyện này HE không” trước cả khi hỏi truyện kể về ai, vì cái kết quyết định họ sẽ đọc với tâm thế nào.
Nhưng cái kết không chỉ là trang cuối. Nó soi ngược lại cả cuốn truyện: một cảnh chia tay đọc trong truyện HE là một chặng đường, đọc trong truyện SE là một lời từ biệt. Bài này không làm từ điển thuật ngữ, mà bàn về chuyện cái kết thay đổi cảm xúc đọc ra sao, kết nào hợp với bạn lúc nào, và làm thế nào để biết trước cái kết mà không đánh mất niềm vui khám phá.
Bốn chữ viết tắt, bốn lời hứa khác nhau
Ngoài ba chữ quen, cộng đồng còn dùng BE (bad ending). Cách dùng không hoàn toàn thống nhất: có người coi BE và SE là một, có người dành BE cho những cái kết bi kịch nặng, còn SE cho nỗi buồn man mác. Bảng dưới là cách hiểu phổ biến.
| Viết tắt | Nghĩa thường dùng | Cảm giác khi gấp truyện | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| HE | Kết có hậu, cặp đôi đến với nhau hoặc tìm lại nhau | Nhẹ lòng, ấm, muốn đọc lại vài đoạn ngọt | Người đọc để thư giãn, người vừa qua một tuần mệt |
| SE | Kết buồn, chia xa, mất mát, nhưng có thể có an ủi | Lặng, dư âm kéo dài vài ngày | Người thích truyện đọng lại, thích nghĩ về đời |
| OE | Kết mở, câu chuyện dừng trước khi mọi thứ ngã ngũ | Tò mò, muốn bàn với người khác | Người thích tự hình dung, thích tranh luận |
| BE | Kết bi kịch, thường nặng hơn SE | Nặng nề, có khi ám ảnh | Người đọc từng trải, đã biết mình chịu được tới đâu |
Điều đáng nhớ: đây là lời hứa giữa truyện và người đọc. Một truyện gắn nhãn có hậu mà kết thúc bằng cái chết của nhân vật chính là truyện thất hứa, dù viết hay đến đâu. Ngược lại, truyện được giới thiệu là buồn thì người đọc đã chuẩn bị tâm lý, và nỗi buồn được đón nhận như một món quà chứ không phải một cú lừa.
Vì sao đã biết là HE mà vẫn hồi hộp
Nhiều người mới đọc thắc mắc: nếu biết chắc hai nhân vật sẽ đến với nhau, đọc để làm gì? Câu trả lời nằm ở chỗ ngôn tình chuyển sự hồi hộp từ câu hỏi “có hay không” sang câu hỏi “bằng cách nào” và “phải mất gì”. Bạn biết họ sẽ gặp lại, nhưng không biết họ phải đi qua bao nhiêu lần lỡ nhau, phải buông bỏ niềm kiêu hãnh nào, phải nói ra câu nào mà họ đã giữ suốt mười năm.
Giống như xem lại một trận bóng đã biết tỉ số, người ta vẫn nín thở ở pha bóng quyết định, vì cái hay nằm ở diễn biến. Ngôn tình còn hơn thế: người đọc không chỉ chờ một sự kiện, mà chờ một sự thay đổi trong lòng nhân vật. Cái kết có hậu là đích đến; con đường mới là thứ được thưởng thức.
Biết trước HE còn có một lợi ích ít ai nói: nó cho phép người đọc thả lỏng để cảm nhận những đoạn buồn. Khi bạn tin rằng mọi thứ sẽ ổn, bạn dám để mình đau cùng nhân vật ở giữa truyện, vì biết cuối đường có chỗ dựa. Đó là lý do nhiều người chỉ đọc truyện ngược khi chắc chắn nó có hậu.
HE không đồng nghĩa với ngọt: có hậu phải được trả giá
Cái kết có hậu dở nhất là cái kết đến quá dễ. Hai người hiểu lầm nhau suốt hai mươi chương, rồi ở chương cuối một nhân vật phụ nói ra sự thật, cả hai ôm nhau khóc, hết truyện. Người đọc thấy hụt hẫng, vì mọi nỗi đau phía trước bị gạt đi bằng một câu thoại, không ai phải thay đổi gì.
HE có giá trị là HE mà nhân vật phải trả một cái giá xứng đáng: phải nói ra điều khó nói, phải nhận lỗi, phải chấp nhận một phần mất mát không lấy lại được. Truyện Nhật ký bốn mươi mốt ngày anh quên đặt ra một tình huống mà bất kỳ cái kết có hậu nào cũng phải gánh được: bảy tháng sau khi cô trả lại nhẫn, anh ngã xe, mất trọn một năm rưỡi trí nhớ và hỏi cô đã chọn được váy cưới chưa. Cô quyết định ghi lại từng ngày. Dù truyện kết ra sao, người đọc sẽ chỉ hài lòng nếu lý do của lần trả nhẫn năm ấy được nhìn thẳng, không bị lấp đi bằng việc anh quên.
Đó cũng là cách phân biệt HE với cổ tích. Cổ tích kết thúc bằng “sống hạnh phúc mãi mãi”. Ngôn tình hay kết thúc bằng một khởi đầu mới mà người đọc tin được, vì đã thấy hai con người đủ trưởng thành để bước vào nó.
SE: vì sao có người cố tìm truyện kết buồn
Dư âm dài hơn. Một truyện có hậu thường được gấp lại với nụ cười rồi quên dần. Một truyện buồn hay ở lại trong người đọc nhiều ngày, bám vào một bài hát, một con đường, một mùa trong năm. Người thích SE thường là người thích cảm giác truyện đi theo mình.
Cảm giác chân thật. Đời không phải lúc nào cũng có hậu. Có những người thương nhau mà không đi cùng được vì hoàn cảnh, vì thời điểm, vì một lần lỡ hẹn. Đọc SE là đọc về phần đời ấy, và thấy nó được kể bằng sự tôn trọng.
Nỗi buồn gắn liền với tiền đề. Có những truyện mang sẵn nỗi buồn trong cách đặt vấn đề. Hẹn nhau rằm tháng Bảy mở đầu bằng một tờ giấy hẹn ở bến đò Vỹ Dạ: anh tới, cô cũng tới, cả hai chờ tới tối mịt mà không ai gặp ai. Hai mươi năm sau, trong hộp thiếc của mệ bán chè vẫn còn một tờ giấy chưa ai đọc. Đọc tới đó, người đọc đã biết mình đang bước vào một câu chuyện về thời gian đã mất, bất kể trang cuối ra sao.
Kết buồn không phải là trừng phạt. SE tốt không bắt nhân vật chịu khổ để dạy người đọc bài học. Nó để nhân vật lớn lên, và để lại cho họ một điều gì đó đáng giữ, dù không phải là nhau.
OE: khi cái kết trao bút cho người đọc
Kết mở là kiểu kết gây tranh cãi nhất. Có người yêu nó vì được tự viết tiếp trong đầu. Có người ghét vì thấy tác giả bỏ cuộc. Sự khác biệt nằm ở chỗ cái kết mở đó mở về phía nào.
Một OE tốt là OE mà mọi câu hỏi quan trọng đã được trả lời, chỉ còn bỏ ngỏ bước đi tiếp theo. Nhân vật đã hiểu mình, đã nói ra điều cần nói, đã chọn; truyện dừng lại ở khoảnh khắc trước khi lựa chọn đó thành hiện thực. Người đọc không thiếu thông tin, họ chỉ được mời đứng ở ngưỡng cửa cùng nhân vật.
Một OE dở là OE bỏ lửng những câu hỏi lớn: rốt cuộc ai gây ra chuyện năm xưa, rốt cuộc hai người có còn thương nhau không. Kiểu kết ấy thường đến từ việc tác giả chưa nghĩ xong câu chuyện, chứ không phải chủ ý nghệ thuật.
Mẹo nhỏ khi gặp OE: thay vì bực, thử hỏi chính mình “mình muốn chuyện này đi tiếp thế nào”. Câu trả lời của bạn thường nói nhiều điều về điều bạn đang mong đợi ở tình yêu, và đó cũng là một phần thú vị của việc đọc.
Biết cái kết trước khi đọc mà không bị lộ nội dung
Muốn biết truyện HE hay SE nhưng không muốn biết ai làm gì ở chương cuối là mong muốn rất chính đáng. Một vài cách làm:
- Xem nhãn và nhóm truyện. Trên Ướt Át, kho truyện được chia nhóm, trong đó có nhóm “Ngược nhưng có hậu”. Nhãn kiểu “có hậu”, “kết ngọt” là lời hứa đủ dùng mà không lộ chi tiết.
- Đọc văn án tìm tín hiệu giọng. Văn án nhiều chữ như “mười năm sau”, “lần cuối”, “chưa từng được gửi” báo hiệu dư vị buồn; văn án hài, nhiều tình huống trớ trêu thường báo hiệu kết vui.
- Hỏi cộng đồng đúng một câu. Trong hội nhóm đọc truyện, hỏi “HE không” và xin mọi người chỉ trả lời có hoặc không. Đừng đọc phần bình luận dưới chương cuối.
- Nhìn độ dài. Truyện ngắn vài chương hay kết gọn, dứt khoát; truyện dài nhiều chương trải cảm xúc ra nhiều chặng, như Sao Hôm, sao Mai và ghế đá thứ ba với mười chương trải từ năm lớp Mười ở Đồng Hới tới tám năm sau.
- Chấp nhận một chút bất ngờ. Không có cách nào biết cái kết hoàn toàn mà không mất gì. Giữ lại một phần tò mò là giữ lại lý do để đọc.
Chọn cái kết theo tâm trạng của bạn hôm nay
Không có kiểu kết nào cao cấp hơn kiểu nào. Có kiểu hợp với bạn ở thời điểm này hơn thôi:
- Mệt, cần nạp lại năng lượng: chọn HE, ưu tiên truyện ngọt hài hoặc ngược nhẹ có hậu.
- Đang buồn vì một chuyện thật và muốn khóc ra: một truyện ngược có hậu thường tốt hơn SE, vì nó cho bạn chỗ để đặt nỗi buồn và chỗ để đứng dậy.
- Đang yên ổn, muốn suy nghĩ: SE hoặc OE, để truyện ở lại với bạn vài ngày.
- Muốn đọc cùng bạn bè rồi bàn luận: OE là lựa chọn thú vị, vì mỗi người sẽ viết tiếp theo một cách.
- Vừa chia tay hoặc mất người thân: nên tránh SE trong một thời gian, nhất là truyện có tình huống giống chuyện của mình.
Người đọc lâu năm thường có một “thực đơn” cái kết của riêng mình và biết đổi món theo mùa. Không ai bắt bạn chung thuỷ với một kiểu kết suốt đời.
Còn một điều nữa: cùng một truyện, đọc ở hai thời điểm khác nhau có thể cho hai cảm giác khác hẳn. Một cái kết mở từng làm bạn bực năm mười tám tuổi có khi lại thấy vừa vặn năm ba mươi, khi bạn đã biết đời nhiều chuyện không có đoạn kết rõ ràng. Đọc lại một truyện cũ sau vài năm là cách thú vị để thấy chính mình đã đổi khác thế nào.
Câu hỏi thường gặp
HE và kết ngọt có giống nhau không?
Gần giống. HE nói về việc cặp đôi có đến với nhau hay không, còn kết ngọt nói về cảm giác của đoạn kết. Một truyện có thể HE nhưng đoạn cuối vẫn man mác vì nhân vật đã mất nhiều thứ trên đường.
Truyện kết mở có được tính là HE không?
Tuỳ cách mở. Nếu mọi dấu hiệu cho thấy hai người sẽ đến với nhau và truyện chỉ dừng trước khoảnh khắc đó, nhiều người coi là HE mở. Nếu điều quan trọng nhất vẫn bỏ ngỏ thì đó là OE thật sự.
Vì sao có truyện bị chê là HE gượng?
Khi mọi mâu thuẫn được giải quyết quá nhanh trong một hai chương cuối, không ai phải thay đổi hay trả giá, người đọc cảm thấy cái kết bị dán vào cho đủ lời hứa. Đó là HE gượng.
Đọc truyện SE có làm người ta bi quan về tình yêu không?
Thường là không, nếu truyện viết tử tế. SE hay cho thấy tình cảm vẫn đáng giá dù không trọn vẹn. Nếu bạn thấy mình buồn kéo dài sau khi đọc, hãy xen thêm truyện có hậu.
Có nên đọc chương cuối trước rồi mới đọc từ đầu?
Một số người làm vậy để yên tâm, và đó là quyền của người đọc. Nhưng bạn sẽ mất phần lớn niềm vui khám phá. Cách nhẹ hơn là chỉ xem nhãn có hậu hoặc hỏi cộng đồng một câu có hay không.
BE và SE khác nhau thế nào?
Trong cộng đồng đọc, hai chữ này nhiều khi dùng lẫn. Một số người dùng BE cho cái kết bi kịch nặng, mất mát không thể bù đắp, còn SE cho cái kết buồn nhưng còn chút an ủi. Khi trao đổi, nên hỏi lại người kia hiểu theo nghĩa nào.
