Cuộc tranh luận "ngôn tình có độc hại không" thật ra là hai câu hỏi lẫn vào nhau: một là một số mô-típ quen trong ngôn tình có lãng mạn hoá những điều có hại ngoài đời không, và hai là đọc ngôn tình có làm người đọc kém đi không. Với câu thứ nhất, câu trả lời thường là có, ở một số mô-típ cụ thể. Với câu thứ hai, câu trả lời phụ thuộc vào cách đọc nhiều hơn là vào thể loại.
Bài này tách hai câu hỏi đó ra, nghe cả phía phê phán lẫn phía bênh vực, và gợi ý một chỗ đứng để bạn vừa được thích truyện mình thích, vừa giữ được cái nhìn tỉnh. Bài không gọi tên tác phẩm hay tác giả cụ thể nào là "độc hại", vì cuộc tranh luận có ích hơn khi bàn về mô-típ chứ không phải bêu tên.
Một cuộc tranh luận rất cũ trong vỏ mới
Lo lắng rằng truyện tình làm hư người trẻ không phải chuyện của thời ngôn tình mạng. Gần một trăm năm trước, khi tiểu thuyết tình bằng chữ quốc ngữ được đọc rộng rãi, đã có những bài báo lo rằng thanh niên đọc nhiều sẽ mơ mộng, sầu não, coi nhẹ gia đình. Ở phương Tây, tiểu thuyết lãng mạn cũng từng bị coi là thứ đọc nguy hiểm cho các thiếu nữ.
Ở Việt Nam những năm 2010, khi sách ngôn tình dịch xuất hiện dày đặc, cuộc tranh luận bùng lên lần nữa. Có người lo về chất lượng dịch, về những trang viết dễ dãi, về việc học sinh đọc thâu đêm. Có người bênh rằng đó chỉ là truyện giải trí, ai đọc cũng biết phân biệt. Cuộc tranh luận ấy đến nay vẫn quay lại mỗi khi một bộ phim chuyển thể gây chú ý.
Biết lịch sử này giúp ta bình tĩnh hơn. Mỗi thời đều có một dòng truyện bị lo ngại, và mỗi thời đều có người đọc lớn lên khoẻ mạnh từ chính dòng truyện ấy. Nhưng cũng không nên vì thế mà gạt hết mọi lời phê phán; có những lo ngại có cơ sở thật.
Phía phê phán nói gì, và chỗ nào có lý
Lãng mạn hoá kiểm soát. Đây là lo ngại có cơ sở nhất. Một số mô-típ quen biến ghen tuông cấm đoán, theo dõi, ép buộc thành dấu hiệu của tình yêu sâu sắc. Đọc một lần không sao, nhưng đọc lặp lại hàng trăm lần mà không ai chỉ ra, người đọc trẻ có thể dần coi đó là bình thường.
Kỳ vọng phi thực tế. Nam chính hoàn hảo, giàu có, chỉ yêu một người và đoán được mọi ý nghĩ. Lo ngại là người đọc mang chuẩn ấy vào đời thật và thất vọng với những người bình thường quanh mình. Lo ngại này có lý một phần, nhưng nhiều người đọc trưởng thành vẫn phân biệt rất rõ.
Chất lượng văn bản. Bản dịch, bản convert kém, câu văn lủng củng, chữ Hán Việt đặt sai chỗ có thể ảnh hưởng tới cách viết của học sinh. Đây là lo ngại về bản dịch nhiều hơn là về thể loại.
Thời gian và giấc ngủ. Truyện mạng dài, chương nào cũng gài móc, dễ khiến người đọc thức khuya. Đây là chuyện thói quen đọc, áp dụng cho mọi loại truyện dài, không riêng ngôn tình.
Phía bênh vực nói gì, và chỗ nào có lý
Người đọc biết phân biệt. Phần lớn người đọc ngôn tình biết rõ đó là hư cấu, giống như người xem phim hành động không ra đường đánh nhau. Coi người đọc là những người dễ bị dắt mũi là đánh giá thấp họ.
Một thể loại của phụ nữ bị coi thường. Truyện tình phần lớn do phụ nữ viết cho phụ nữ đọc, và trong lịch sử thường bị xem nhẹ hơn những thể loại khác. Một phần sự chê bai ngôn tình có màu định kiến ấy.
Chỗ trú cảm xúc chính đáng. Sau ngày làm việc mệt, sau áp lực thi cử, đọc một câu chuyện tình có hậu là cách nghỉ ngơi chính đáng như bao cách giải trí khác.
Thể loại đang thay đổi. Nhiều truyện mới đã tự điều chỉnh: nữ chính có nghề, có tiếng nói, quan hệ được xây trên sự tôn trọng. Chính người đọc đã thúc đẩy thay đổi đó bằng việc phê bình những mô-típ cũ.
Chỗ đứng hợp lý: phê bình mô-típ, không phán xét người đọc
Đặt hai phía cạnh nhau, có một chỗ đứng mà cả hai đều có thể chấp nhận: ngôn tình như một thể loại không độc hại hay lành mạnh tự thân, nhưng một số mô-típ trong đó đáng bị gọi đúng tên, và người đọc có quyền thích truyện mà vẫn chỉ ra chỗ chưa ổn.
Cách nói này chuyển cuộc tranh luận từ "đọc ngôn tình là xấu" sang "mô-típ này trong truyện này lãng mạn hoá điều gì". Câu hỏi thứ nhất chỉ khiến người đọc phòng thủ. Câu hỏi thứ hai mở ra một cuộc trò chuyện mà chính người đọc ngôn tình thường tham gia rất hăng, vì họ hiểu thể loại hơn ai hết.
Trong cộng đồng đọc truyện, ngày càng nhiều bài review tự đánh dấu cảnh báo những yếu tố như kiểm soát, bạo lực, cưỡng ép để người đọc tự chọn. Đó là dấu hiệu tốt: cộng đồng tự trưởng thành, không cần ai đứng ngoài cấm đoán.
Gọi đúng tên: trong truyện và ngoài đời
Một bài tập nhỏ giúp đọc tỉnh mà vẫn thích: đặt mô-típ trong truyện cạnh cách gọi đúng tên của nó ngoài đời.
| Mô-típ quen trong truyện | Trong truyện thường được kể như | Ngoài đời nên gọi là |
|---|---|---|
| Ghen tuông, cấm bạn gặp bạn bè | Yêu quá nhiều | Kiểm soát |
| Theo dõi điện thoại, vị trí | Quan tâm, lo lắng | Xâm phạm riêng tư |
| Ép buộc rồi mới "nhận ra tình yêu" | Bước ngoặt tình cảm | Cưỡng ép, không có đồng thuận |
| Lạnh nhạt, hạ thấp để thử lòng | Thử thách tình yêu | Bạo hành tinh thần |
| Chịu đựng tất cả vì người kia | Hy sinh cao đẹp | Có thể là dấu hiệu một mối quan hệ không lành mạnh |
Đọc bảng theo chiều ngược lại cũng thú vị: những truyện bạn nhớ lâu nhất có khi lại là truyện không cần tới mô-típ nào ở cột đầu, mà vẫn khiến bạn rung động bằng sự tôn trọng giữa hai con người.
Bảng này không bảo bạn bỏ truyện có những mô-típ ấy. Nó chỉ giúp bạn giữ hai cái nhìn cùng lúc: thưởng thức câu chuyện như một câu chuyện, và biết rằng ngoài đời, những điều đó không phải là tình yêu.
Nếu bạn hay ai đó quanh mình đang ở trong một mối quan hệ có những dấu hiệu như cột cuối, đó không còn là chuyện đọc truyện nữa. Hãy nói chuyện với người tin cậy, hoặc tìm tới những nơi hỗ trợ chuyên môn.
Khi người viết cũng tham gia tranh luận
Thú vị là chính những người viết ngôn tình cũng đang trả lời cuộc tranh luận này bằng tác phẩm. Có truyện viết để phản biện mô-típ cũ: nữ phụ độc ác được cho một lý do, nam chính kiểm soát bị gọi đúng tên, người đọc ngôn tình được đưa vào truyện như một nhân vật biết tự giễu.
Trong kho truyện Việt viết mới, Ba nét bút đỏ của nữ phụ độc ác bắt đầu từ lời phê của một biên tập viên rằng nữ phụ độc ác "như người giấy, không có lý do", rồi đặt chính cô vào thân nữ phụ ấy. Tấm séc năm tỷ của mẹ chồng tổng tài lại đưa một bà mẹ đọc trộm ngôn tình để chê vào đúng vai bà mẹ chồng cầm tấm séc.
Những truyện như vậy cho thấy tranh luận không nhất thiết phải là cãi vã. Nó có thể là một cuộc đối thoại vui vẻ giữa người viết và người đọc, nơi cả hai cùng cười vào những mô-típ cũ và cùng tìm cách kể chuyện tình tốt hơn.
Tranh luận trên mạng mà không thành cãi vã
Mỗi khi một bài viết chê ngôn tình lan rộng, phần bình luận thường chia hai phe gay gắt: một bên gọi người đọc ngôn tình là mơ mộng, kém hiểu biết; một bên gọi người chê là cổ hủ, không hiểu gì. Cả hai kiểu nói đều nhắm vào con người chứ không phải vấn đề, nên cuộc tranh luận không đi tới đâu.
Có vài cách giữ cho tranh luận có ích. Bàn về một mô-típ cụ thể thay vì cả thể loại. Dẫn chi tiết trong truyện thay vì cảm giác chung chung. Thừa nhận chỗ có lý của phía bên kia trước khi phản bác. Và nhớ rằng người đang tranh luận với mình có thể là một bạn học sinh mười lăm tuổi, một bà mẹ lo cho con, hay một người viết đang đọc từng bình luận về truyện của mình.
Nếu thấy cuộc trò chuyện đã thành công kích, rời đi là lựa chọn khôn ngoan. Không phải tranh luận nào cũng cần thắng; có những tranh luận chỉ cần một người bình tĩnh nói một câu đúng, rồi để người đọc khác tự nghĩ.
Phụ huynh nên nói gì khi con mê ngôn tình
Cuộc tranh luận này hay nóng nhất trong gia đình. Vài gợi ý để biến nó thành trò chuyện thay vì cãi nhau:
- Hỏi con đang đọc gì, thích nhân vật nào, vì sao. Lắng nghe trước khi nhận xét.
- Đọc thử một truyện con thích. Bạn sẽ có cơ sở để nói chuyện, và con sẽ thấy được tôn trọng.
- Bàn về mô-típ cụ thể thay vì phán xét cả thể loại: "Con nghĩ sao nếu bạn trai ngoài đời kiểm tra điện thoại của con như nhân vật này?"
- Giữ những thoả thuận về giờ ngủ, giờ học như với mọi hoạt động giải trí khác, không riêng ngôn tình.
- Gợi ý thêm những truyện có nhân vật trưởng thành, quan hệ lành mạnh, kể cả truyện Việt có bối cảnh gần gũi, để con có thêm lựa chọn.
- Không cấm đoán gay gắt. Cấm thường chỉ đẩy việc đọc vào chỗ giấu giếm, nơi cha mẹ không còn cơ hội trò chuyện, và con thì mất đi người lớn duy nhất có thể giúp con đọc cho tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn tình có độc hại không?
Thể loại tự thân không độc hại hay lành mạnh. Một số mô-típ cụ thể như lãng mạn hoá kiểm soát, cưỡng ép đáng được gọi đúng tên. Cách đọc tỉnh táo và có người cùng trò chuyện quan trọng hơn việc cấm hay cho đọc.
Đọc ngôn tình nhiều có làm kỳ vọng tình yêu sai lệch không?
Có thể nếu người đọc coi truyện là chuẩn mực cho đời thật và không có ai cùng trò chuyện. Phần lớn người đọc phân biệt được hư cấu, nhưng với người đọc trẻ, việc người lớn cùng bàn về truyện rất có ích.
Vì sao ngôn tình hay bị chê hơn các thể loại khác?
Một phần vì có những mô-típ đáng phê bình, một phần vì chất lượng bản dịch thất thường, và một phần vì định kiến lâu đời với những thể loại do phụ nữ viết cho phụ nữ đọc.
Thích một truyện có mô-típ kiểm soát thì có sao không?
Không sao nếu bạn thích nó như một câu chuyện và biết rằng ngoài đời đó là kiểm soát, không phải tình yêu. Giữ được hai cái nhìn cùng lúc là dấu hiệu của một người đọc trưởng thành.
Phụ huynh có nên cấm con đọc ngôn tình không?
Cấm gay gắt thường không hiệu quả và đẩy việc đọc vào chỗ giấu giếm. Nên hỏi con đang đọc gì, đọc thử, trò chuyện về mô-típ cụ thể và giữ thoả thuận về giờ ngủ, giờ học.
Người viết ngôn tình có thể làm gì trước tranh luận này?
Viết những quan hệ dựa trên tôn trọng và đồng thuận, cho nhân vật phản diện có lý do, và khi dùng mô-típ cũ thì có ý thức về điều mình đang lãng mạn hoá. Nhiều truyện mới đã đi theo hướng đó, và người đọc đón nhận chúng không kém những truyện theo khuôn cũ.
