Khi nói ngôn tình châu Á, người Việt hay nghĩ ngay tới Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, mà quên rằng ngay bên cạnh mình, Thái Lan có cả một truyền thống tiểu thuyết tình được chuyển thể thành phim truyền hình, và nhiều nước Đông Nam Á khác đang có truyện tình mạng lên màn ảnh. Phim lakorn Thái đã có lượng khán giả đáng kể ở Việt Nam, nhưng ít ai để ý rằng phần lớn những bộ được làm đi làm lại nhiều lần đều bắt đầu từ một cuốn tiểu thuyết.
Bài này giới thiệu góc ngôn tình láng giềng theo kiểu một người đọc tò mò: truyện tình Thái được viết và đọc ra sao, vì sao một cuốn tiểu thuyết có thể lên phim ba bốn lần, những tranh luận quanh dòng phim ấy, và những gì đang diễn ra ở Philippines, Indonesia, Malaysia. Bài chỉ nêu xu hướng chung và tránh xếp hạng tác phẩm hay diễn viên.
Lakorn: phim truyền hình đứng trên vai tiểu thuyết
Lakorn là cách người Thái gọi phim truyền hình nhiều tập, và mảng phim tình cảm của lakorn có quan hệ rất gần với tiểu thuyết. Nhiều nhà văn Thái, phần lớn là phụ nữ, viết tiểu thuyết tình đăng nhiều kỳ trên các tạp chí dành cho phụ nữ và gia đình, rồi in thành sách. Những truyện được yêu thích sẽ được các đài truyền hình mua quyền làm phim.
Điểm đặc biệt là một tiểu thuyết được yêu thích có thể được làm lại sau mỗi mười, mười lăm năm, với dàn diễn viên mới, cách quay mới, đôi khi đổi cả bối cảnh cho hợp thời. Người xem Thái lớn lên với bản phim của thế hệ mình, rồi so sánh với bản cha mẹ từng xem. Một câu chuyện tình vì thế sống qua nhiều thế hệ, giống như cách người Việt có những vở cải lương được dựng đi dựng lại.
Với người Việt, lakorn thường đến qua phim lồng tiếng hoặc phụ đề, ít khi qua truyện gốc vì tiểu thuyết Thái hiếm được dịch sang tiếng Việt. Vì vậy, nếu bạn mê một bộ lakorn, rất có thể bạn đang mê một câu chuyện đã có mấy chục năm tuổi mà không biết.
Những nét quen thuộc của truyện tình Thái
Nam chính và nữ chính có tên gọi riêng. Trong cách nói của khán giả Thái, nam chính và nữ chính của phim được gọi bằng những từ riêng, và việc một diễn viên được giao vai chính trong một tiểu thuyết nổi tiếng là chuyện được bàn tán rất nhiều.
Gia đình và thân phận. Chênh lệch giàu nghèo, dòng dõi, lời hứa của cha mẹ, những bí mật đời trước là chất liệu rất quen, khá gần với tiểu thuyết tình Đài Loan thời trước và với truyện tình Việt.
Hài và bi xen nhau. Một bộ lakorn có thể đang ở cảnh khóc lóc rồi chuyển ngay sang một màn hài của người hầu, người bạn. Nhịp xen này khiến người xem lần đầu thấy lạ, nhưng lại là phần duyên dáng của dòng phim.
Bối cảnh xưa được yêu thích. Những truyện quay về các triều đại cũ của Thái, hay những truyện xuyên không trở về quá khứ, thường thu hút cả khán giả trẻ. Một bộ phim truyền hình Thái năm 2018 về cô gái xuyên về thời Ayutthaya, chuyển thể từ tiểu thuyết, từng làm cả nước Thái bàn tán và kéo theo trào lưu mặc trang phục truyền thống.
Tôn ti và phép lịch sự. Cách chào, cách xưng hô, cách cư xử với người lớn tuổi được thể hiện rất rõ, và nhân vật vi phạm phép tắc thường phải trả giá trong truyện.
Tranh luận ngay trong lòng khán giả Thái
Lakorn tình cảm từng có một kiểu cảnh gây tranh cãi lớn: nam chính dùng sức ép, cưỡng ép nữ chính, rồi câu chuyện biến người đó thành người yêu. Chính khán giả, nhà phê bình và những người làm phim ở Thái đã lên tiếng nhiều lần rằng kiểu cảnh đó bình thường hoá bạo lực trong quan hệ. Những năm gần đây, nhiều bộ phim mới được cho là đã thay đổi cách kể, nhân vật nữ có tiếng nói hơn.
Điều này không chỉ là chuyện của Thái. Ngôn tình Trung Quốc mạng, phim Hàn và cả truyện Việt đều từng có những mô-típ bị chính người đọc chỉ ra là có hại. Việc một nền văn hoá tự tranh luận và tự điều chỉnh là dấu hiệu lành mạnh, không phải lý do để chê bai cả dòng phim.
Với người xem Việt, bài học đơn giản là xem bằng con mắt tỉnh: thưởng thức câu chuyện, diễn xuất, cảnh đẹp, nhưng gọi đúng tên những gì không ổn. Cưỡng ép và kiểm soát ngoài đời là bạo lực, dù trên màn ảnh nó được quay bằng ánh sáng đẹp và nhạc buồn đến đâu.
Philippines, Indonesia, Malaysia: truyện mạng lên màn ảnh
Ở Philippines, nền tảng đăng truyện trực tuyến được giới trẻ dùng rất nhiều, và không ít truyện tình tuổi teen nổi tiếng trên mạng đã được in thành sách rồi làm thành phim điện ảnh, phim truyền hình. Mô hình này khá giống Trung Quốc và Hàn Quốc: truyện chứng minh được sức hút qua lượt đọc, rồi mới được đầu tư làm phim.
Indonesia cũng có những truyện tình đăng mạng được chuyển thể, nhiều truyện mang màu sắc tuổi học trò, tình bạn, gia đình, đặt trong bối cảnh các thành phố lớn của nước này. Ở Malaysia, tiểu thuyết tình viết bằng tiếng Mã Lai là một mảng xuất bản có người đọc trung thành, và một số tác phẩm được làm thành phim truyền hình.
Người Việt ít biết những dòng truyện này vì rào cản ngôn ngữ và vì chúng hiếm khi được dịch. Nhưng chúng cho thấy một điều thú vị: ở khắp châu Á, người trẻ đều đang viết chuyện tình của chính mình trên điện thoại, bằng tiếng mẹ đẻ, đặt ở thành phố của mình. Ngôn tình không còn là sản phẩm của một hai nước, mà là một thói quen kể chuyện của cả một thế hệ. Biết điều đó, người viết trẻ Việt có thêm lý do để tin rằng câu chuyện đặt ở thị trấn nhỏ của mình cũng xứng đáng được kể, chẳng kém gì những thành phố lớn trên phim.
Đặt cạnh nhau: Thái, Philippines và ngôn tình Việt
So sánh theo xu hướng, giúp bạn hình dung các dòng truyện láng giềng.
| Khía cạnh | Truyện tình Thái | Truyện tình mạng Philippines | Ngôn tình Việt viết mới |
|---|---|---|---|
| Nơi truyện ra đời | Tạp chí, sách in, nay có thêm mạng | Nền tảng đăng truyện trực tuyến | Mạng, ứng dụng đọc, sách in |
| Con đường tới khán giả | Phim truyền hình, làm lại nhiều lần | Sách in, phim điện ảnh | Đọc trực tiếp, chia sẻ trên mạng |
| Chất liệu quen | Thân phận, gia đình, bối cảnh xưa | Tuổi học trò, tình đầu | Nghề nghiệp, làng xóm, gia đình |
| Nhịp | Xen hài và bi | Nhẹ, nhiều thoại | Gần đời thường |
| Người Việt biết qua | Phim lồng tiếng, phụ đề | Rất ít | Đọc trực tiếp bằng tiếng Việt |
Ba dòng truyện có chung một điểm: cả ba đều lớn lên từ đời sống của chính nước mình. Đó là điều ngôn tình Việt có thể học từ láng giềng: một chuyện tình đặt đúng ở quê nhà vẫn có thể đi rất xa.
Mê một bộ lakorn rồi, muốn tìm truyện gốc thì làm gì
Bước đầu tiên là tìm tên tác giả và tên tiểu thuyết gốc. Phần giới thiệu chính thức của phim, các trang tin điện ảnh và cộng đồng người hâm mộ thường ghi rõ phim chuyển thể từ tiểu thuyết nào, của ai, ra đời năm nào. Có tên gốc rồi, bạn sẽ biết câu chuyện đã được làm phim mấy lần và có thể so các phiên bản với nhau.
Bước thứ hai là chấp nhận một sự thật: phần lớn tiểu thuyết tình Thái chưa có bản tiếng Việt chính thức. Một số truyện nổi tiếng có bản dịch chính thức sang tiếng Anh hoặc ngôn ngữ khác, nếu đọc được thì đó là lựa chọn tử tế. Còn những bản dịch không phép trôi nổi thì vừa thiếu tôn trọng tác giả, vừa thường dịch qua nhiều lớp ngôn ngữ nên sai nghĩa nhiều.
Bước thứ ba, nếu chưa có cách đọc truyện gốc, là đi tìm những truyện cùng mô-típ bằng tiếng Việt. Bạn mê chuyện xuyên về quá khứ, mê chuyện thân phận chênh lệch, mê chuyện gia đình hai bên đối đầu, thì ngôn tình Việt viết mới cũng có những truyện như thế, đặt ở một triều đại xưa hay một làng quê Việt. Đọc chúng song song với việc xem lakorn, bạn sẽ thấy hai nền văn hoá láng giềng giống nhau nhiều hơn mình tưởng, từ chữ hiếu tới cách người lớn sắp đặt hôn nhân cho con cháu.
Người Việt ở xứ láng giềng trong ngôn tình Việt
Có một kiểu chuyện tình Đông Nam Á mà người Việt hiểu rõ hơn ai hết: chuyện những người đi làm ăn xa, những cuộc gọi qua màn hình, những lần chờ nhau ở sân bay. Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Úc và nhiều nơi khác có hàng trăm nghìn lao động, du học sinh Việt, và mỗi người mang theo một câu chuyện tình bị kéo căng bởi khoảng cách.
Ngôn tình Việt viết mới bắt đầu kể những câu chuyện ấy. Chuyến bay trễ từ Đài Bắc lúc một giờ sáng mở ra ở sảnh chờ sân bay, nơi một cô gái ôm cà mên cá kho chờ người yêu về sau sáu năm. Ba tiếng gõ muỗng của ông cụ ở Đài Nam kể về một cô gái chăm người già ở xứ người, tối nào cũng gọi về cho người yêu chăn vịt ở Vĩnh Long.
Những truyện này không có cung điện hay biệt thự, nhưng có thứ mà phim ảnh xứ người khó có: hơi thở của những gia đình Việt thật, với nỗi lo tiền nong, lời mẹ dặn, và tình yêu kiên nhẫn qua nhiều năm xa cách. Đọc chúng sau một bộ lakorn, bạn sẽ thấy láng giềng không chỉ ở trên màn ảnh mà còn ở trong chính những gia đình có người thân đi làm xa.
Câu hỏi thường gặp
Lakorn là gì?
Lakorn là cách người Thái gọi phim truyền hình nhiều tập. Mảng lakorn tình cảm có nhiều bộ chuyển thể từ tiểu thuyết, và một tiểu thuyết được yêu thích có thể được làm lại nhiều lần qua các thế hệ.
Vì sao ít thấy tiểu thuyết tình Thái dịch sang tiếng Việt?
Có thể vì người dịch tiếng Thái văn chương còn ít và đơn vị phát hành chưa thấy đủ người mua. Người Việt chủ yếu biết truyện tình Thái qua phim lồng tiếng hoặc phụ đề.
Phim tình cảm Thái có hợp để cả nhà xem không?
Tuỳ bộ. Có bộ nhẹ nhàng, hài hước, có bộ có cảnh bạo lực hoặc cảnh gây tranh cãi. Nên xem giới thiệu, nhận xét và phân loại độ tuổi trước khi xem cùng trẻ nhỏ.
Vì sao một truyện được làm phim nhiều lần?
Vì câu chuyện đã được nhiều thế hệ yêu thích, đài truyền hình tin rằng nó vẫn hút khán giả mới. Mỗi lần làm lại, phim đổi diễn viên, cách quay, đôi khi điều chỉnh nội dung cho hợp thời.
Truyện tình mạng Philippines có gì đặc biệt?
Nhiều truyện tình tuổi teen được viết và đọc trên nền tảng trực tuyến, rồi được in sách và làm phim. Điều đó cho thấy người trẻ ở đó cũng đang kể chuyện tình của mình bằng tiếng mẹ đẻ, giống người trẻ Việt.
Đọc ngôn tình các nước có làm mình bớt yêu truyện Việt không?
Thường là ngược lại. Đọc nhiều dòng truyện giúp bạn nhận ra cái riêng của truyện Việt, như xưng hô, gia đình, làng xóm, và trân trọng những tác giả biết kể chuyện tình của người mình.
